पर्व.अध्याय 12.92

उतथ्य उवाच · utathya uvāca

कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवःसंपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः

kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥsaṃpadyadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम्रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः

yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malamraktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ

एवमेव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशामपिशूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः

evameva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāmapiśūdrāścaturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasvavasthitāḥ

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनिब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु

karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājanibrahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम्शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः

teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇāmiva śodhanamśīladoṣānvinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभराजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते

kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabharājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugamucyate

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव चसर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति

cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyameva casarvaṃ pramuhyate hyetadyadā rājā pramādyati

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकःधर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः

rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥdharmātmā yaḥ sa kartā syādadharmātmā vināśakaḥ

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथासमेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति

rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathāsametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati

हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाःअधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव

hastino'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥadharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यतेअबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātarucyateabalaṃ tanmahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam

यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाःअधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव

yacca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥadharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva

दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य चअविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः

durbalasya hi yaccakṣurmunerāśīviṣasya caaviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalamāsadaḥ

दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यमेवाविमानितान्मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्

durbalāṃstāta budhyethā nityamevāvimānitānmā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहतिआमूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलमासदः

na hi durbaladagdhasya kule kiṃcitprarohatiāmūlaṃ nirdahatyeva mā sma durbalamāsadaḥ

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम्बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते

abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalambalasyābaladagdhasya na kiṃcidavaśiṣyate

विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दतिअमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्

vimānito hatotkruṣṭastrātāraṃ cenna vindatiamānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम्मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निरिवाश्रयम्

mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalammā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyantyagnirivāśrayam

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम्तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम्

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatāmtāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषुन हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिव

yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣuna hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gauriva

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छतिमहान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः

yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchatimahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इवअभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः

yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā ivaabhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाःअनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत्

rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥanayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat

यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामादर्थवशेन वाकृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत्

yadā yuktā nayantyarthānkāmādarthavaśena vākṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat

महावृक्षो जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्तियदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति

mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayantiyadā vṛkṣaśchidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti

यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाःतैरेवाधर्मश्चरितो धर्ममोहा;त्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च

yadā rāṣṭre dharmamagryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥtairevādharmaścarito dharmamohā;ttūrṇaṃ jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति; सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञःयदा राजा शास्ति नरान्नशिष्या;न्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल

yatra pāpā jñāyamānāścaranti; satāṃ kalirvindati tatra rājñaḥyadā rājā śāsti narānnaśiṣyā;nna tadrājyaṃ vardhate bhūmipāla

यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात्प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय

yaścāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyātpravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम्समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitāmsamīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यानवमन्यतेनिहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते

saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyānavamanyatenihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणापुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते

trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇāputrasyāpi na mṛṣyecca sa rājño dharma ucyate

यदा शारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षतिभिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते

yadā śāraṇikānrājā putravatparirakṣatibhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate

यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयान्वितःकामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते

yadāptadakṣiṇairyajñairyajate śraddhayānvitaḥkāmadveṣāvanādṛtya sa rājño dharma ucyate

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वैहर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vaiharṣaṃ saṃjanayannṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate

विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षतिसंपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते

vivardhayati mitrāṇi tathārīṃścāpakarṣatisaṃpūjayati sādhūṃśca sa rājño dharma ucyate

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छतिपूजयत्यतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते

satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchatipūjayatyatithīnbhṛtyānsa rājño dharma ucyate

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौअस्मिँल्लोके परे चैव राजा तत्प्राप्नुते फलम्

nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitauasmim̐lloke pare caiva rājā tatprāpnute phalam

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरःसंयच्छन्भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः

yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥsaṃyacchanbhavati prāṇānnasaṃyacchaṃstu pāpakaḥ

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमन्य चयदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते

ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtyānavamanya cayadā samyakpragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतःतस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः

yamo yacchati bhūtāni sarvāṇyevāviśeṣataḥtasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivatprajāḥ

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयतेस पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ

sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyatesa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम्भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा

apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matimbhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhvasādhu ca sarvadā

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक्पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः

saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vākpaurajānapadāścaiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम्भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम्

na jātvadakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitumbhāro hi sumahāṃstāta rājyaṃ nāma suduṣkaram

तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम्न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा

taddaṇḍavinnṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitumna hi śakyamadaṇḍena klībenābuddhināpi vā

अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैःसर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि

abhirūpaiḥ kule jātairdakṣairbhaktairbahuśrutaiḥsarvā buddhīḥ parīkṣethāstāpasāśramiṇāmapi

ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम्स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति

tatastvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai paramsvadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati

धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत्अस्मिँल्लोके परे चैव धर्मवित्सुखमेधते

dharmaścārthaśca kāmaśca dharma evottaro bhavetasmim̐lloke pare caiva dharmavitsukhamedhate

त्यजन्ति दारान्प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताःसंग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्

tyajanti dārānprāṇāṃśca manuṣyāḥ pratipūjitāḥsaṃgrahaścaiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk

अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत्एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः

apramādaśca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahatetebhyaścaiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ

अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोःनास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्

apramatto bhavedrājā chidradarśī parātmanoḥnāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt

एतद्वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य चराजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय

etadvṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya carājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tattvamapyanupālaya

तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम्आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय भरतर्षभ

tatkuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitamātiṣṭha divyaṃ panthānamahnāya bharatarṣabha

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारतदेवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः

dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhāratadevarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayantyamitaujasaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारतकृतवानविशङ्कस्तदेकः प्राप च मेदिनीम्

sa evamukto māndhātā tenotathyena bhāratakṛtavānaviśaṅkastadekaḥ prāpa ca medinīm

भवानपि तथा सम्यङ्मान्धातेव महीपतिःधर्मं कृत्वा महीं रक्षन्स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि

bhavānapi tathā samyaṅmāndhāteva mahīpatiḥdharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣansvarge sthānamavāpsyasi