Parva.Adhyaya 12.94

वामदेव उवाच · vāmadeva uvāca

यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरःतां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः

yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥtāṃ vṛttimupajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम्अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति

rājānamanuvartante taṃ pāpābhipravartakamavinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati

यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाःतदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते

yadvṛttimupajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥtadeva viṣamasthasya svajano'pi na mṛṣyate

साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम्अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति

sāhasaprakṛtiryatra kurute kiṃcidulbaṇamaśāstralakṣaṇo rājā kṣiprameva vinaśyati

योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्ततेजितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः

yo'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartatejitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ

द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणेयो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः

dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇeyo na mānayate dveṣātkṣatradharmādapaiti saḥ

शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदिप्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः

śaktaḥ syātsumukho rājā kuryātkāruṇyamāpadipriyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत्नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत्

apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caretnacireṇa priyaḥ sa syādyo'priyaḥ priyamācaret

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितःन च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्

mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥna ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत्न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः

nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjetna tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन्

priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaretna muhyedarthakṛcchreṣu prajāhitamanusmaran

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपःतस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया

yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥtasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रियेभक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह

nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānamanupriyebhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satāmiha

अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम्शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि

aprakīrṇendriyaṃ prājñamatyantānugataṃ śucimśaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi

एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम्भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि

evameva guṇairyukto yo na rajyati bhūmipambharturartheṣvasūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम्अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम्

mūḍhamaindriyakaṃ lubdhamanāryacaritaṃ śaṭhamanatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhimabahuśrutam

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम्कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः

tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparamkārye mahati yo yuñjyāddhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ

रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षतिप्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते

rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyānyaścānurakṣatiprajāśca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahadaśnute

ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत्सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते

ye kecidbhūmipatayastānsarvānanvavekṣayetsuhṛdbhiranabhikhyātaistena rājā na riṣyate

अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः

apakṛtya balasthasya dūrastho'smīti nāśvasetśyenānucaritairhyete nipatanti pramādyataḥ

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनःअबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः

dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balamātmanaḥabalānabhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन्आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः

vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayanāhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम्तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत्

maraṇāntamidaṃ sarvaṃ neha kiṃcidanāmayamtasmāddharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम्मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही

rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanammantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तमसततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम्

etāni yasya guptāni sa rājā rājasattamasatataṃ vartamāno'tra rājā bhuṅkte mahīmimām

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम्एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम्

naitānyekena śakyāni sātatyenānvavekṣitumeteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम्असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम्

dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucimasaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam

यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यतेआत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते

yastu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tatpratipadyateātmano matamutsṛjya taṃ loko'nuvidhīyate

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यतेशृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyateśṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirādiva

अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यतेजितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः

agrāmyacaritāṃ buddhimatyantaṃ yo na budhyatejitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान्स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति

mukhyānamātyānyo hitvā nihīnānkurute priyānsa vai vyasanamāsādya gādhamārto na vindati

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यतेअदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके

yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīndveṣānnaivābhimanyateadṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate'ntike

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपिप्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति

atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasyāpriyānapipriyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत्प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि

nākāle praṇayedarthānnāpriye jātu saṃjvaretpriye nātibhṛśaṃ hṛṣyedyujyetārogyakarmaṇi

के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताःमध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत्

ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayātsamupāśritāḥmadhyasthadoṣāḥ ke caiṣāmiti nityaṃ vicintayet

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित्भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः

na jātu balavānbhūtvā durbale viśvasetkvacitbhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ

अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम्अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात्

api sarvairguṇairyuktaṃ bhartāraṃ priyavādinamabhidruhyati pāpātmā tasmāddhi vibhiṣejjanāt

एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषःमनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान्

etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥmanuṣyavijaye yukto hanti śatrūnanuttamān