Parva.Adhyaya 13.10

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यःजात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा

mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥjātyāvarasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामहसूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः

etadicchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmahasūkṣmā gatirhi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथागमम्ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा मया

atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathāgamamṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutamāsīdyathā mayā

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते

upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasyacitupadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate

निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभदुरुक्तवचने राजन्यथा पूर्वं युधिष्ठिरब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे

nidarśanamidaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabhaduruktavacane rājanyathā pūrvaṃ yudhiṣṭhirabrahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe

तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्

tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutambahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam

सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम्

siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanamvratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam

ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैःनियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिःदीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः

brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṃnibhaiḥniyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥdīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ

वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभवालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्

vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabhavālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam

तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितःआगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः

tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥāgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ

तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसःवहतो विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत

tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥvahato vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata

अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत

athāsya buddhirabhavattapasye bharatarṣabhatato'bravītkulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभतन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि

bhavatprasādādicchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabhatanmāṃ tvaṃ bhagavanvaktuṃ pravrājayitumarhasi

वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तमशुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे

varṇāvaro'haṃ bhagavañśūdro jātyāsmi sattamaśuśrūṣāṃ kartumicchāmi prapannāya prasīda me

कुलपतिरुवाचन शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम्आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव

kulapatiruvācana śakyamiha śūdreṇa liṅgamāśritya vartitumāsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृपकथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मेविज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः

evamuktastu muninā sa śūdro'cintayannṛpakathamatra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca mevijñātamevaṃ bhavatu kariṣye priyamātmanaḥ

गत्वाश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सःतत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि चनिवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवत्सुखम्

gatvāśramapadāddūramuṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥtatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni caniveśya bharataśreṣṭha niyamastho'bhavatsukham

अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु चबलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्

abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu cabaliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat

संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियःनित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा

saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥnityaṃ saṃnihitābhiśca oṣadhībhiḥ phalaistathā

अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत्स तस्य वै

atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatānevaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmatsa tasya vai

अथास्य मुनिरागच्छत्संगत्या वै तमाश्रमम्संपूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्पर्यतोषयत्

athāsya munirāgacchatsaṃgatyā vai tamāśramamsaṃpūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatparyatoṣayat

अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत्पर्यपृच्छतऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः

anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvatparyapṛcchataṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ

एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभसोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ

evaṃ sa bahuśastasya śūdrasya bharatarṣabhaso'gacchadāśramamṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha

अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभपितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु

atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so'bravīdbharatarṣabhapitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me'nugrahaṃ kuru

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभशुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्

bāḍhamityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabhaśucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyamānayat

अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर्भरतर्षभपवित्रमासनं चैव बृसीं च समुपानयत्

atha darbhāṃśca vanyāśca oṣadhīrbharatarṣabhapavitramāsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat

अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम्कृतामन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तमृषिरब्रवीत्

atha dakṣiṇamāvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikāmkṛtāmanyāyato dṛṣṭvā tatastamṛṣirabravīt

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिःस च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्

kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥsa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yadṛṣirabravīt

यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान्यथातथम्हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना

yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃstānyathātathamhavyakavyavidhiṃ kṛtsnamuktaṃ tena tapasvinā

ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितःपितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह

ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥpitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसःवने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वैअजायत महाराजराजवंशे महाद्युतिः

atha dīrghasya kālasya sa tapyañśūdratāpasaḥvane pañcatvamagamatsukṛtena ca tena vaiajāyata mahārājarājavaṃśe mahādyutiḥ

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप्य हपुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ

tathaiva sa ṛṣistāta kāladharmamavāpya hapurohitakule vipra ājāto bharatarṣabha

एवं तौ तत्र संभूतावुभौ शूद्रमुनी तदाक्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

evaṃ tau tatra saṃbhūtāvubhau śūdramunī tadākrameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāvubhau

अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिश्चितःकल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतःसख्ये चापि परा प्रीतिस्तयोश्चापि व्यवर्धत

atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniścitaḥkalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥsakhye cāpi parā prītistayoścāpi vyavardhata

पितर्युपरते चापि कृतशौचः स भारतअभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवःअभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः

pitaryuparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārataabhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥabhiṣiktena sa ṛṣirabhiṣiktaḥ purohitaḥ

स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभराज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्

sa taṃ purodhāya sukhamavasadbharatarṣabharājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāśca paripālayan

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम्एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत्

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛtutsmayanprāhasaccāpi dṛṣṭvā rājā purohitamevaṃ sa bahuśo rājanpurodhasamupāhasat

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमानभूत्

lakṣayitvā purodhāstu bahuśastaṃ narādhipamutsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumānabhūt

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतःकथाभिरनुकूलाभी राजानमभिरामयत्

atha śūnye purodhāstu saha rājñā samāgataḥkathābhiranukūlābhī rājānamabhirāmayat

ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभवरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते

tato'bravīnnarendraṃ sa purodhā bharatarṣabhavaramicchāmyahaṃ tvekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute

राजोवाचवराणां ते शतं दद्यां किमुतैकं द्विजोत्तमस्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव

rājovācavarāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kimutaikaṃ dvijottamasnehācca bahumānācca nāstyadeyaṃ hi me tava

पुरोहित उवाच · purohita uvāca

एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिवयद्ददासि महाराज सत्यं तद्वद मानृतम्

ekaṃ vai varamicchāmi yadi tuṣṭo'si pārthivayaddadāsi mahārāja satyaṃ tadvada mānṛtam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिरयदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे

bāḍhamityeva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhirayadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānanna tu saṃvade

पुरोहित उवाच · purohita uvāca

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम्

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛtśāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya mām

सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वयाकामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुमर्हसि

savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayākāmayā śāpito rājannānyathā vaktumarhasi

भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम्कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे

bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyamakāraṇamkautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me

राजोवाचएवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपिअवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज

rājovācaevamukte tvayā vipra yadavācyaṃ bhavedapiavaśyameva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तमजातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु

pūrvadehe yathā vṛttaṃ tannibodha dvijottamajātiṃ smarāmyahaṃ brahmannavadhānena me śṛṇu

शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतःऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूर्द्विजसत्तम

śūdro'hamabhavaṃ pūrvaṃ tāpaso bhṛśasaṃyutaḥṛṣirugratapāstvaṃ ca tadābhūrdvijasattama

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिनापितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघबृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम

prīyatā hi tadā brahmanmamānugrahabuddhināpitṛkārye tvayā pūrvamupadeśaḥ kṛto'naghabṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama

एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाःअहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्मत्कृते ह्युपदेशेन त्वया प्राप्तमिदं फलम्

etena karmadoṣeṇa purodhāstvamajāyathāḥahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayammatkṛte hyupadeśena tvayā prāptamidaṃ phalam

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तमन त्वां परिभवन्ब्रह्मन्प्रहसामि गुरुर्भवान्

etasmātkāraṇādbrahmanprahase tvāṃ dvijottamana tvāṃ paribhavanbrahmanprahasāmi gururbhavān

विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनःजातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै

viparyayeṇa me manyustena saṃtapyate manaḥjātiṃ smarāmyahaṃ tubhyamatastvāṃ prahasāmi vai

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे

evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitampurohitatvamutsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विजगृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम

itastvamadhamāmanyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvijagṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशःब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः

tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānānyanekaśaḥbrāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃśca sarvaśaḥ

कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमःतीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च

kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaḥtīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca

दत्त्वा गाश्चैव विप्राणां पूतात्मा सोऽभवद्द्विजःतमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः

dattvā gāścaiva viprāṇāṃ pūtātmā so'bhavaddvijaḥtameva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ

ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तमसंमतश्चाभवत्तेषामाश्रमेऽऽश्रमवासिनाम्

tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattamasaṃmataścābhavatteṣāmāśrame''śramavāsinām

एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः स नृपसत्तमब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने

evaṃ prāpto mahatkṛcchramṛṣiḥ sa nṛpasattamabrāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmādvarṇāvare jane

वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृपउपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्

varjayedupadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpaupadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchramavāpnuyāt

एषितव्यं सदा वाचा नृपेण द्विजसत्तमात्न प्रवक्तव्यमिह हि किंचिद्वर्णावरे जने

eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa dvijasattamātna pravaktavyamiha hi kiṃcidvarṇāvare jane

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयःएतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥeteṣu kathayanrājanbrāhmaṇo na praduṣyati

तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतःसूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः

tasmātsadbhirna vaktavyaṃ kasyacitkiṃcidagrataḥsūkṣmā gatirhi dharmasya durjñeyā hyakṛtātmabhiḥ

तस्मान्मौनानि मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताःदुरुक्तस्य भयाद्राजन्नानुभाषन्ति किंचन

tasmānmaunāni munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥduruktasya bhayādrājannānubhāṣanti kiṃcana

धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जवपरायणाःदुरुक्तवाचाभिहताः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्

dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjavaparāyaṇāḥduruktavācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam

उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित्उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात्

upadeśo na kartavyaḥ kadācidapi kasyacitupadeśāddhi tatpāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt

विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छतासत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति वै

vimṛśya tasmātprājñena vaktavyaṃ dharmamicchatāsatyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti vai

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम्स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्

vaktavyamiha pṛṣṭena viniścitya viparyayamsa copadeśaḥ kartavyo yena dharmamavāpnuyāt

एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशे कृते सतिमहान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेत्क्वचित्

etatte sarvamākhyātamupadeśe kṛte satimahānkleśo hi bhavati tasmānnopadiśetkvacit