Parva.Adhyaya 13.103

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं स वै विपन्नश्च कथं वै पातितो भुविकथं चानिन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

kathaṃ sa vai vipannaśca kathaṃ vai pātito bhuvikathaṃ cānindratāṃ prāptastadbhavānvaktumarhati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनःसर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश्च मानुषाः

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyāstasya mahātmanaḥsarvā evābhyavartanta yā divyā yāśca mānuṣāḥ

तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि चबलिकर्म च यच्चान्यदुत्सेकाश्च पृथग्विधाःसर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञो महात्मनः

tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni cabalikarma ca yaccānyadutsekāśca pṛthagvidhāḥsarvāstasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ

देवलोके नृलोके च सदाचारा बुधैः स्मृताःते चेद्भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनःधूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च

devaloke nṛloke ca sadācārā budhaiḥ smṛtāḥte cedbhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥdhūpapradānairdīpaiśca namaskāraistathaiva ca

यथा सिद्धस्य चान्नस्य द्विजायाग्रं प्रदीयतेबलयश्च गृहोद्देशे अतः प्रीयन्ति देवताः

yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṃ pradīyatebalayaśca gṛhoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ

यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणातथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां स्म जायते

yathā ca gṛhiṇastoṣo bhavedvai balikarmaṇātathā śataguṇā prītirdevatānāṃ sma jāyate

एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवःप्रशंसन्ति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्

evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥpraśaṃsanti namaskārairyuktamātmaguṇāvaham

स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चितानमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीयन्ति देवताःगृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनार्चिताः

snānenādbhiśca yatkarma kriyate vai vipaścitānamaskāraprayuktena tena prīyanti devatāḥgṛhyāśca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ

इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरःसुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम्

ityetāṃ buddhimāsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥsurendratvaṃ mahatprāpya kṛtavānetadadbhutam

कस्यचित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थितेसर्वमेतदवज्ञाय न चकारैतदीदृशम्

kasyacittvatha kālasya bhāgyakṣaya upasthitesarvametadavajñāya na cakāraitadīdṛśam

ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलिकर्मतःधूपदीपोदकविधिं न यथावच्चकार हततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः पर्यबाध्यत

tataḥ sa parihīṇo'bhūtsurendro balikarmataḥdhūpadīpodakavidhiṃ na yathāvaccakāra hatato'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata

अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव हद्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः

athāgastyamṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva hadrutaṃ sarasvatīkūlātsmayanniva mahābalaḥ

ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत्निमीलयस्व नयने जटा यावद्विशामि ते

tato bhṛgurmahātejā maitrāvaruṇimabravītnimīlayasva nayane jaṭā yāvadviśāmi te

स्थाणुभूतस्य तस्याथ जटाः प्राविशदच्युतःभृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह

sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśadacyutaḥbhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha

ततः स देवराट्प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वैततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशां पते

tataḥ sa devarāṭprāptastamṛṣiṃ vāhanāya vaitato'gastyaḥ surapatiṃ vākyamāha viśāṃ pate

योजयस्वेन्द्र मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि तेयत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप

yojayasvendra māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi teyatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa

इत्युक्तो नहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम्भृगुस्तस्य जटासंस्थो बभूव हृषितो भृशम्

ityukto nahuṣastena yojayāmāsa taṃ munimbhṛgustasya jaṭāsaṃstho babhūva hṛṣito bhṛśam

न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदावरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः

na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgustadāvaradānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ

न चुकोप स चागस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वैतं तु राजा प्रतोदेन चोदयामास भारत

na cukopa sa cāgastyo yukto'pi nahuṣeṇa vaitaṃ tu rājā pratodena codayāmāsa bhārata

न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट्अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः

na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭagastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanacchiraḥ

तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुःशशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम्

tasmiñśirasyabhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥśaśāpa balavatkruddho nahuṣaṃ pāpacetasam

भृगुरुवाचयस्मात्पदाहनः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम्तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते

bhṛguruvācayasmātpadāhanaḥ krodhācchirasīmaṃ mahāmunimtasmādāśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate

इत्युक्तः स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात हअदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ

ityuktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta haadṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha

भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपतेन स शक्तोऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा

bhṛguṃ hi yadi so'drākṣīnnahuṣaḥ pṛthivīpatena sa śakto'bhaviṣyadvai pātane tasya tejasā

स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथापतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत्प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति

sa tu taistaiḥ pradānaiśca tapobhirniyamaistathāpatito'pi mahārāja bhūtale smṛtimānabhūtprasādayāmāsa bhṛguṃ śāpānto me bhavediti

ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम्शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः

tato'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgumśāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādātkṛpānvitaḥ

भृगुरुवाचराजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहःस त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वान्तरधीयत

bhṛguruvācarājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥsa tvāṃ mokṣayitā śāpādityuktvāntaradhīyata

अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोःस्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः

agastyo'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥsvamāśramapadaṃ prāyātpūjyamāno dvijātibhiḥ

नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतःजगाम ब्रह्मसदनं पश्यतस्ते जनाधिप

nahuṣo'pi tvayā rājaṃstasmācchāpātsamuddhṛtaḥjagāma brahmasadanaṃ paśyataste janādhipa

तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुःजगाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्

tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥjagāma brahmasadanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat

ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहःवरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः

tataḥ śakraṃ samānāyya devānāha pitāmahaḥvaradānānmama surā nahuṣo rājyamāptavānsa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ

न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं क्वचित्तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम्

na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kvacittasmādayaṃ punaḥ śakro devarājye'bhiṣicyatām

एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम्एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्ते पितामहम्

evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmahamevamastviti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcuste pitāmaham

सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्येन वासवःब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत

so'bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥbrahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata

एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात्स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः

evametatpurāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramātsa ca taireva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ

तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिःदिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपप्रदायकःपूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत

tasmāddīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥdivyaṃ cakṣuravāpnoti pretya dīpapradāyakaḥpūrṇacandrapratīkāśā dīpadāśca bhavantyuta

यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलते तावतीः समाःरूपवान्धनवांश्चापि नरो भवति दीपदः

yāvadakṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥrūpavāndhanavāṃścāpi naro bhavati dīpadaḥ