Parva.Adhyaya 13.108

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभकनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद्ब्रवीहि मे

yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabhakaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstadbravīhi me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठो हि सततं भवान्गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या चेच्छिष्यस्य भारत

jyeṣṭhavattāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavāngurorgarīyasī vṛttiryā cecchiṣyasya bhārata

न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम्गुरोर्हि दीर्घदर्शित्वं यत्तच्छिष्यस्य भारत

na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitumgurorhi dīrghadarśitvaṃ yattacchiṣyasya bhārata

अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधःपरिहारेण तद्ब्रूयाद्यस्तेषां स्याद्व्यतिक्रमः

andhaḥ syādandhavelāyāṃ jaḍaḥ syādapi vā budhaḥparihāreṇa tadbrūyādyasteṣāṃ syādvyatikramaḥ

प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराःश्रियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथारयः

pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥśriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāstathārayaḥ

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनःहन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥhanti sarvamapi jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate

अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसःअज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः

atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥajyeṣṭhaḥ syādabhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ

निकृती हि नरो लोकान्पापान्गच्छत्यसंशयम्विदुलस्येव तत्पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम्

nikṛtī hi naro lokānpāpāngacchatyasaṃśayamvidulasyeva tatpuṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam

सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषःअकीर्तिं जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च

sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥakīrtiṃ janayatyeva kīrtimantardadhāti ca

सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराःनाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्

sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥnāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam

अनुजं हि पितुर्दायो जङ्घाश्रमफलोऽध्वगःस्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमर्हति

anujaṃ hi piturdāyo jaṅghāśramaphalo'dhvagaḥsvayamīhitalabdhaṃ tu nākāmo dātumarhati

भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सहन पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कथंचन

bhrātṝṇāmavibhaktānāmutthānamapi cetsahana putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyātkathaṃcana

न ज्येष्ठानवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वायदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः पश्येत्तथाचरेत्धर्मं हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो विदुः

na jyeṣṭhānavamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto'pi vāyadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ paśyettathācaretdharmaṃ hi śreya ityāhuriti dharmavido viduḥ

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दशदश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीमपि

daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśadaśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīmapi

गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुःमाता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जनः

gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥmātā garīyasī yacca tenaitāṃ manyate janaḥ

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारतस ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्परिपालयेत्

jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhāratasa hyeṣāṃ vṛttidātā syātsa caitānparipālayet

कनिष्ठास्तं नमस्येरन्सर्वे छन्दानुवर्तिनःतमेव चोपजीवेरन्यथैव पितरं तथा

kaniṣṭhāstaṃ namasyeransarve chandānuvartinaḥtameva copajīveranyathaiva pitaraṃ tathā

शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारतआचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा

śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārataācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā

ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभभ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्

jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabhabhrāturbhāryā ca tadvatsyādyasyā bālye stanaṃ pibet