Parva.Adhyaya 13.107

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिकेकस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśca vaidikekasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha

आयुष्मान्केन भवति स्वल्पायुर्वापि मानवःकेन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम्

āyuṣmānkena bhavati svalpāyurvāpi mānavaḥkena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam

तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैःजन्मना यदि वाचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह

tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathauṣadhaiḥjanmanā yadi vācārāttanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसिअल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानवः

atra te vartayiṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasialpāyuryena bhavati dīrghāyurvāpi mānavaḥ

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम्यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेयसा संप्रयुज्यते

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyamyathā ca vartanpuruṣaḥ śreyasā saṃprayujyate

आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम्आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च

ācārāllabhate hyāyurācārāllabhate śriyamācārātkīrtimāpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च

durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahattrasanti yasmādbhūtāni tathā paribhavanti ca

तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनःअपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्

tasmātkuryādihācāraṃ ya icchedbhūtimātmanaḥapi pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाःसाधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम्

ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścācāralakṣaṇāḥsādhūnāṃ ca yathā vṛttametadācāralakṣaṇam

अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम्भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्

apyadṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇambhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam

ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनःअधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः

ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥadharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाःअल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇamaithunāḥalpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ

सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरःश्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥśraddadhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati

अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकःअनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति

akrodhanaḥ satyavādī bhūtānāmavihiṃsakaḥanasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati

लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरःनित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्

loṣṭamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥnityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyurvindate mahat

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत्उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayetutthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ

एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतःनेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन

evamevāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥnekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadācana

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन्तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः

ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvāddīrghamāyuravāpnuvantasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ

ये च पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम्सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्

ye ca pūrvāmupāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimāmsarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित्न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यतेयादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicitna hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyateyādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam

प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम्पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्

prasādhanaṃ ca keśānāmañjanaṃ dantadhāvanampūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचनउदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācanaudakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadācana

नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिकेउभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन

notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntikeubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana

प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन्प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्

prāṅmukho nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayanpraskandayecca manasā bhuktvā cāgnimupaspṛśet

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखःधन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥdhanyaṃ paścānmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ

नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाःअन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्

nādhitiṣṭhettuṣāñjātu keśabhasmakapālikāḥanyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet

शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत्निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथंचन

śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayetniṣaṇṇaścāpi khādeta na tu gacchankathaṃcana

मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे

mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम्

ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśetārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचनअग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर्न रिष्यते

trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācanaagniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyurna riṣyate

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचनसूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः

trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadācanasūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयतिप्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyatipratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत्कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्

abhivādayeta vṛddhāṃśca āsanaṃ caiva dāpayetkṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt

न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत्नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हतिस्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत्

na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayetnaikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātumarhatisvaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo'pi saṃviśet

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाःकेशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत्

ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥkeśagrahānprahārāṃśca śirasyetānvivarjayet

न पाणिभ्यामुभाभ्यां च कण्डूयेज्जातु वै शिरःन चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात्तथास्यायुर्न रिष्यते

na pāṇibhyāmubhābhyāṃ ca kaṇḍūyejjātu vai śiraḥna cābhīkṣṇaṃ śiraḥ snāyāttathāsyāyurna riṣyate

शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिदुपस्पृशेत्तिलपिष्टं न चाश्नीयात्तथायुर्विन्दते महत्

śiraḥsnātaśca tailena nāṅgaṃ kiṃcidupaspṛśettilapiṣṭaṃ na cāśnīyāttathāyurvindate mahat

नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचनवाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्

nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācanavāte ca pūtigandhe ca manasāpi na cintayet

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदःआयुरस्य निकृन्तामि प्रजामस्याददे तथा

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥāyurasya nikṛntāmi prajāmasyādade tathā

य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छतियश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजःतस्माद्युक्तोऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन

ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṃ cādhigacchatiyaścānadhyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥtasmādyukto'pyanadhyāye nādhīyīta kadācana

प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान्ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः

pratyādityaṃ pratyanilaṃ prati gāṃ ca prati dvijānye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखःदक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्यायुर्न रिष्यते

ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥdakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyurna riṣyate

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुःब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣuḥbrāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ

दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषाक्षत्रियोऽपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा

dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvatpaśyati cakṣuṣākṣatriyo'pi dahetkruddho yāvatspṛśati tejasā

ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन चतस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः

brāhmaṇastu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena catasmādetattrayaṃ yatnādupaseveta paṇḍitaḥ

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचनअनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर

guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadācanaanumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira

सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविहगुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः

samyaṅmithyāpravṛtte'pi vartitavyaṃ gurāvihagurunindā dahatyāyurmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम्उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanamucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā

नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थितेनाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह

nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthitenājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha

पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव चवृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च

panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva cavṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन्चतुष्पथान्प्रकुर्वीत सर्वानेव प्रदक्षिणान्

pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātānvanaspatīncatuṣpathānprakurvīta sarvāneva pradakṣiṇān

मध्यंदिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदाचतुष्पथान्न सेवेत उभे संध्ये तथैव च

madhyaṃdine niśākāle madhyarātre ca sarvadācatuṣpathānna seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca

उपानहौ च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत्ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत्

upānahau ca vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayetbrahmacārī ca nityaṃ syātpādaṃ pādena nākramet

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशःअष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत्

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥaṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ brahmacārī sadā bhavet

वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव चआक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्

vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva caākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीतययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्

nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ paramabhyādadītayayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानिपरस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

vāksāyakā vadanānniṣpatanti; yairāhataḥ śocati rātryahāniparasya nāmarmasu te patanti; tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्

rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatamvācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान्रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikānrūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca nākṣipet

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्द्वेषस्तम्भाभिमानांश्च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanamdveṣastambhābhimānāṃśca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रोद्धो नैनं निपातयेत्अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम्

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkroddho nainaṃ nipātayetanyatra putrācchiṣyādvā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam

न ब्राह्मणान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत्तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते

na brāhmaṇānparivadennakṣatrāṇi na nirdiśettithiṃ pakṣasya na brūyāttathāsyāyurna riṣyate

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनःपादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा

kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥpādaprakṣālanaṃ kuryātsvādhyāye bhojane tathā

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन्अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते

trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayanadṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate

संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथाआत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत्

saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathāātmārthaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet

नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदावाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यमेव समाचरेत्न चाभ्युदितशायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत्

nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadāvāgyato dantakāṣṭhaṃ ca nityameva samācaretna cābhyuditaśāyī syātprāyaścittī tathā bhavet

मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्आचार्यमथ वाप्येनं तथायुर्विन्दते महत्

mātāpitaramutthāya pūrvamevābhivādayetācāryamatha vāpyenaṃ tathāyurvindate mahat

वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशःभक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि च वर्जयेत्

varjayeddantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥbhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvasvapi ca varjayet

उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः

udaṅmukhaśca satataṃ śaucaṃ kuryātsamāhitaḥ

अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचनअन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्

akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchetkadācanaanyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैःन चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन

avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥna cājñātāṃ striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā kadācana

उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न चप्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वानथ वा दक्षिणाशिराः

udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na caprākśirāstu svapedvidvānatha vā dakṣiṇāśirāḥ

न भग्ने नावदीर्णे वा शयने प्रस्वपेत चनान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन

na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta canāntardhāne na saṃyukte na ca tiryakkadācana

न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचनस्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः

na nagnaḥ karhicitsnāyānna niśāyāṃ kadācanasnātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ

न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत्आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवःस्रजश्च नावकर्षेत न बहिर्धारयेत च

na cānulimpedasnātvā snātvā vāso na nirdhunetārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥsrajaśca nāvakarṣeta na bahirdhārayeta ca

रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैःवर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभो

raktamālyaṃ na dhāryaṃ syācchuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥvarjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibho

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपिकाञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हिचित्स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशां पते

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyamityapikāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhicitsnātasya varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāṃ pate

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरःतथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥtathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśameva ca

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तमअन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottamaanyadrathyāsu devānāmarcāyāmanyadeva hi

प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण चपृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्

priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa capṛthagevānulimpeta kesareṇa ca buddhimān

उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतःपर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत्

upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śuciralaṃkṛtaḥparvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचनतथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतां नाप्रदाय च

nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadācanatathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāṃ nāpradāya ca

न संनिकृष्टो मेधावी नाशुचिर्न च सत्सु चप्रतिषिद्धान्न धर्मेषु भक्षान्भुञ्जीत पृष्ठतः

na saṃnikṛṣṭo medhāvī nāśucirna ca satsu capratiṣiddhānna dharmeṣu bhakṣānbhuñjīta pṛṣṭhataḥ

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव चउदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva caudumbaraṃ na khādecca bhavārthī puruṣottamaḥ

आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत्वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत्

ājaṃ gavyaṃ ca yanmāṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayetvarjayecchuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat

न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषुदधिसक्तून्न भुञ्जीत वृथामांसं च वर्जयेत्

na pāṇau lavaṇaṃ vidvānprāśnīyānna ca rātriṣudadhisaktūnna bhuñjīta vṛthāmāṃsaṃ ca varjayet

वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव चसायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः

vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva casāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ

वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचनभूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्

vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadācanabhūmau sadaiva nāśnīyānnānāsīno na śabdavat

तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशां पतेपश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः

toyapūrvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśāṃ patepaścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ

समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वरविषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने

samānamekapaṅktyāṃ tu bhojyamannaṃ nareśvaraviṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛjjane

पानीयं पायसं सर्पिर्दधिसक्तुमधून्यपिनिरस्य शेषमेतेषां न प्रदेयं तु कस्यचित्

pānīyaṃ pāyasaṃ sarpirdadhisaktumadhūnyapinirasya śeṣameteṣāṃ na pradeyaṃ tu kasyacit

भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत्दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना

bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaretdadhi cāpyanupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथोदकम्अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्

ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakamaṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितःज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥjñātiśraiṣṭhyamavāpnoti prayogakuśalo naraḥ

अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितलेन चस्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना

adbhiḥ prāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitalena caspṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyārdreṇa pāṇinā

अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्मं तीर्थमुदाहृतम्कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते

aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrthamudāhṛtamkaniṣṭhikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate

अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारततेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतस्तथा

aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhāratatena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvāpo nyāyatastathā

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचनन मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaṃ ca kadācanana manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā

पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत्संसर्गं च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत्

patitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ cāpi varjayetsaṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyurvindate mahat

न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम्न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथायुर्विन्दते महत्

na divā maithunaṃ gacchenna kanyāṃ na ca bandhakīmna cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathāyurvindate mahat

स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पितेत्रिः पीत्वापो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः

sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpitetriḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ

इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवःकुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा

indriyāṇi sakṛtspṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥkurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā

ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरवप्रवृत्तं च हितं चोक्त्वा भोजनाद्यन्तयोस्तथा

brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ tacca me śṛṇu kauravapravṛttaṃ ca hitaṃ coktvā bhojanādyantayostathā

सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत्निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्

sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśetniṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेदपिगृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च

vṛddho jñātistathā mitraṃ daridro yo bhavedapigṛhe vāsayitavyāste dhanyamāyuṣyameva ca

गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाःगृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः

gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśca sahasārikāḥgṛheṣvete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ

उद्दीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथानिविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाचरेत्

uddīpakāśca gṛdhrāśca kapotā bhramarāstathāniviśeyuryadā tatra śāntimeva tadācaret

अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्

amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanāmmahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhicit

अगम्याश्च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस्तथावैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर

agamyāśca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīstathāvaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य चसंबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्

bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya casaṃbandhināṃ ca rājendra tathāyurvindate mahat

ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्तदावसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर

brāhmaṇasthapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yanniveśanamtadāvasetsadā prājño bhavārthī manujeśvara

संध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत्न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत्

saṃdhyāyāṃ na svapedrājanvidyāṃ na ca samācaretna bhuñjīta ca medhāvī tathāyurvindate mahat

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम्पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता

naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanampānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā

वर्जनीयाश्च वै नित्यं सक्तवो निशि भारतशेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भोजने

varjanīyāśca vai nityaṃ saktavo niśi bhārataśeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhojane

सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत्द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत्

sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācaretdvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret

महाकुलप्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथावयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्यामावोढुमर्हति

mahākulaprasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇaistathāvayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyāmāvoḍhumarhati

अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथापुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत

apatyamutpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathāputrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमतेपुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत

kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmateputrā niveśyāśca kulādbhṛtyā labhyāśca bhārata

शिरःस्नातोऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि चनक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरःन प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत

śiraḥsnāto'tha kurvīta daivaṃ pitryamathāpi canakṣatre na ca kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥna proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata

दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यहं च विवर्जयेत्ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्

dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṃ ca vivarjayetjyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet

प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत समाहितःउदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्

prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥudaṅmukho vā rājendra tathāyurvindate mahat

परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथापरिवादो न धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ

parivādaṃ na ca brūyātpareṣāmātmanastathāparivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha

वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तमसमार्षां व्यङ्गितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा

varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottamasamārṣāṃ vyaṅgitāṃ caiva mātuḥ svakulajāṃ tathā

वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम्तथातिकृष्णवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्

vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratāmtathātikṛṣṇavarṇāṃ ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet

अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणःपिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमावोढुमर्हसि

ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥpiṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamāvoḍhumarhasi

अपस्मारिकुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत्श्वित्रिणां च कुले जातां त्रयाणां मनुजेश्वर

apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayetśvitriṇāṃ ca kule jātāṃ trayāṇāṃ manujeśvara

लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैःमनोज्ञा दर्शनीया च तां भवान्वोढुमर्हति

lakṣaṇairanvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥmanojñā darśanīyā ca tāṃ bhavānvoḍhumarhati

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिरअवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhiraavarā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā

अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याःवेदेषु ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत्

agnīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥvedeṣu brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvāḥ samācaret

न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश्च सर्वशःअनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत्

na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāśca sarvaśaḥanāyuṣyā bhavedīrṣyā tasmādīrṣyāṃ vivarjayet

अनायुष्यो दिवास्वप्नस्तथाभ्युदितशायिताप्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै

anāyuṣyo divāsvapnastathābhyuditaśāyitāprātarniśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai

पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथायत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्चैव भारत

pāradāryamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathāyatnato vai na kartavyamabhyāsaścaiva bhārata

संध्यां न भुञ्जेन्न स्नायान्न पुरीषं समुत्सृजेत्प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किंचित्समाचरेत्

saṃdhyāṃ na bhuñjenna snāyānna purīṣaṃ samutsṛjetprayataśca bhavettasyāṃ na ca kiṃcitsamācaret

ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिपदेवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत्

brāhmaṇānpūjayeccāpi tathā snātvā narādhipadevāṃśca praṇametsnāto gurūṃścāpyabhivādayet

अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकःअनिमन्त्रिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत

animantrito na gaccheta yajñaṃ gacchettu darśakaḥanimantrite hyanāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata

न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्यं तथा निशिअनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्

na caikena parivrājyaṃ na gantavyaṃ tathā niśianāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset

मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम्हितं वाप्यहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ

mātuḥ piturgurūṇāṃ ca kāryamevānuśāsanamhitaṃ vāpyahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha

धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिपहस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव हयत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुखमेधते

dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipahastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva hayatnavānbhava rājendra yatnavānsukhamedhate

अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य चप्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित्

apradhṛṣyaśca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya caprajāpālanayuktaśca na kṣatiṃ labhate kvacit

युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारतगन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप

yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhāratagandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa

पुराणमितिहासाश्च तथाख्यानानि यानि चमहात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते

purāṇamitihāsāśca tathākhyānāni yāni camahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityameva te

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत्स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchenna cāhvayetsnātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत्एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumānbhavetetena vidhinā patnīmupagaccheta paṇḍitaḥ

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशःयष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैःअतऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप

jñātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥyaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥataūrdhvamaraṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितःशेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥśeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira

आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनःआचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्

ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥācārādvardhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam

आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यतेआचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते

āgamānāṃ hi sarveṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyateācāraprabhavo dharmo dharmādāyurvivardhate

एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्अनुकम्पता सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम्

etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahatanukampatā sarvavarṇānbrahmaṇā samudāhṛtam