Parva.Adhyaya 13.109

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामहउपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे

sarveṣāmeva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmahaupavāse matiriyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम्उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह

brahmakṣatreṇa niyamāścartavyā iti naḥ śrutamupavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyamasti pitāmaha

नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिवअवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः

niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthivaavāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ

उपवासः परं पुण्यमुपवासः परायणम्उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते

upavāsaḥ paraṃ puṇyamupavāsaḥ parāyaṇamupoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate

अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वै कथम्स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम

adharmānmucyate kena dharmamāpnoti vai kathamsvargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama

उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिपधर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि तम्

upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syānnarādhipadharmeṇa ca sukhānarthām̐llabhedyena bravīhi tam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्

evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavitdharmaputramidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt

इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम्उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ

idaṃ khalu mahārāja śrutamāsītpurātanamupavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha

प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारतयथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्

prājāpatyaṃ hyaṅgirasaṃ pṛṣṭavānasmi bhāratayathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ tapodhanam

प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसंभवःउपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ

praśnametaṃ mayā pṛṣṭo bhagavānagnisaṃbhavaḥupavāsavidhiṃ puṇyamācaṣṭa bharatarṣabha

अङ्गिरा उवाच · aṅgirā uvāca

ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दनद्विस्त्रिरात्रमथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ

brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandanadvistrirātramathaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha

वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहादुपवासं प्रकुर्वतेत्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर्न विद्यते

vaiśyaśūdrau tu yau mohādupavāsaṃ prakurvatetrirātraṃ dvistrirātraṃ vā tayoḥ puṣṭirna vidyate

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयतेत्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः

caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyatetrirātraṃ na tu dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ

पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारतक्षमावान्रूपसंपन्नः श्रुतवांश्चैव जायते

pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhāratakṣamāvānrūpasaṃpannaḥ śrutavāṃścaiva jāyate

नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचनयजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद्यो भोजयेद्द्विजान्

nānapatyo bhavetprājño daridro vā kadācanayajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣapedyo bhojayeddvijān

अष्टमीमथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते

aṣṭamīmatha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīmupoṣya vyādhirahito vīryavānabhijāyate

मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्भोजयेच्च द्विजान्भक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः

mārgaśīrṣaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣipetbhojayecca dvijānbhaktyā sa mucyedvyādhikilbiṣaiḥ

सर्वकल्याणसंपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितःकृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते

sarvakalyāṇasaṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥkṛṣibhāgī bahudhano bahuputraśca jāyate

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत्सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते

pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapetsubhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate

पितृभक्तो माघमासमेकभक्तेन यः क्षपेत्श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते

pitṛbhakto māghamāsamekabhaktena yaḥ kṣapetśrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate

भगदैवं तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः

bhagadaivaṃ tu yo māsamekabhaktena yaḥ kṣapetstrīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ

चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitraṃ tu niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣapetsuvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियःनरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्

nistaredekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥnaro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet

ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षपेत्ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वाभिजायते

jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣapetaiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumānstrī vābhijāyate

आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितःबहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते

āṣāḍhamekabhaktena sthitvā māsamatandritaḥbahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः

śrāvaṇaṃ niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣapetyatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ

प्रौष्ठपदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरःधनाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते

prauṣṭhapadaṃ tu yo māsamekāhāro bhavennaraḥdhanāḍhyaṃ sphītamacalamaiśvaryaṃ pratipadyate

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्प्रजावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते

tathaivāśvayujaṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣapetprajāvānvāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate

कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम्शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते

kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanamśūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate

इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताःतिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव

iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ parikīrtitāḥtithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tānapi pārthiva

पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारतगवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते

pakṣe pakṣe gate yastu bhaktamaśnāti bhāratagavāḍhyo bahuputraśca dīrghāyuśca sa jāyate

मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादशगणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम्

māsi māsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśagaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnamanāvilam

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दशद्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśadve cānye bharataśreṣṭha pravṛttimanuvartatā

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत्अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्

yastu prātastathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibetahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam

षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नात्र संशयःअग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

ṣaḍbhiḥ sa varṣairnṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥagniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

अधिवासे सोऽप्सरसां नृत्यगीतविनादितेतप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति

adhivāse so'psarasāṃ nṛtyagītavināditetaptakāñcanavarṇābhaṃ vimānamadhirohati

पूर्णं वर्षसहस्रं तु ब्रह्मलोके महीयतेतत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu brahmaloke mahīyatetatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरःअतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamekāhāro bhavennaraḥatirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयतेतत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते

daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyatetatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुतेअहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाङ्नियतेन्द्रियः

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktamaśnuteahiṃsānirato nityaṃ satyavāṅniyatendriyaḥ

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुतेत्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते

vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnutetriṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षपेत्अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣapetaśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छतिचत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

cakravākaprayuktena vimānena sa gacchaticatvāriṃśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृपगवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

aṣṭamena tu bhaktena jīvansaṃvatsaraṃ nṛpagavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छतिपञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchatipañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

पक्षे पक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तुषण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराब्रवीत्षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः

pakṣe pakṣe gate rājanyo'śnīyādvarṣameva tuṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavānaṅgirābravītṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divamāvasate ca saḥ

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पतेसुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते

vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ patesughoṣairmadhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate

संवत्सरमिहैकं तु मासि मासि पिबेत्पयःफलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप

saṃvatsaramihaikaṃ tu māsi māsi pibetpayaḥphalaṃ viśvajitastāta prāpnoti sa naro nṛpa

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छतिसप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchatisaptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयतेविधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः

māsādūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyatevidhiṃ tvanaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ

अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यःपदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः

anārto vyādhirahito gacchedanaśanaṃ tu yaḥpade pade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छतिशतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम्

divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchatiśataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantyapi taṃ naram

आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यःशतं वर्षसहस्राणां मोदते दिवि स प्रभोकाञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते

ārto vā vyādhito vāpi gacchedanaśanaṃ tu yaḥśataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate divi sa prabhokāñcīnūpuraśabdena suptaścaiva prabodhyate

सहस्रहंससंयुक्ते विमाने सोमवर्चसिस गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ

sahasrahaṃsasaṃyukte vimāne somavarcasisa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha

क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम्व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम्

kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇamvyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां द्रव्याणां प्रतिपादनम्न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः

duḥkhitasyārthamānābhyāṃ dravyāṇāṃ pratipādanamna caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ

अतः स कामसंयुक्तो विमाने हेमसंनिभेरमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलंकृतः शुभे

ataḥ sa kāmasaṃyukto vimāne hemasaṃnibheramate strīśatākīrṇe puruṣo'laṃkṛtaḥ śubhe

स्वस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषःअनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः

svasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥanaśnandehamutsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसिवैडूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते

bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasivaiḍūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादितेस्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते

patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭānināditestrīsahasrānucarite sa naraḥ sukhamedhate

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डवतावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते

yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍavatāvantyeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुःन धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम्

nāsti vedātparaṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥna dharmātparamo lābhastapo nānaśanātparam

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह चउपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते

brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha caupavāsaistathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate

उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरेऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्

upoṣya vidhivaddevāstridivaṃ pratipedireṛṣayaśca parāṃ siddhimupavāsairavāpnuvan

दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमताक्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतः

divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatākṣāntamekena bhaktena tena vipratvamāgataḥ

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुःसर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः

cyavano jamadagniśca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥsarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ

इदमङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम्यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते

idamaṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitamyaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkhamavāpnute

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणापठेत यो वै शृणुयाच्च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्

imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; pravartitaṃ hyaṅgirasā maharṣiṇāpaṭheta yo vai śṛṇuyācca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣam

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरै;र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनःवियोनिजानां च विजानते रुतं; ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः

vimucyate cāpi sa sarvasaṃkarai;rna cāsya doṣairabhibhūyate manaḥviyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ