Parva.Adhyaya 13.111

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामहयत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

yadvaraṃ sarvatīrthānāṃ tadbravīhi pitāmahayatra vai paramaṃ śaucaṃ tanme vyākhyātumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम्यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः

sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇāmyattu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tanme śṛṇu samāhitaḥ

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदेस्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम्

agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihradesnātavyaṃ mānase tīrthe sattvamālambya śāśvatam

तीर्थशौचमनर्थित्वमार्दवं सत्यमार्जवम्अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः

tīrthaśaucamanarthitvamārdavaṃ satyamārjavamahiṃsā sarvabhūtānāmānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ

निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाःशुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षमुपभुञ्जते

nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥśucayastīrthabhūtāste ye bhaikṣamupabhuñjate

तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परममुच्यतेशौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम्

tattvavittvanahaṃbuddhistīrthaṃ paramamucyateśaucalakṣaṇametatte sarvatraivānvavekṣaṇam

रजस्तमः सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मनःशौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः

rajastamaḥ sattvamatho yeṣāṃ nirdhautamātmanaḥśaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ

सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनःशौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते

sarvatyāgeṣvabhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥśaucena vṛttaśaucārthāste tīrthāḥ śucayaśca te

नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयतेस स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः

nodakaklinnagātrastu snāta ityabhidhīyatesa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ

अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाःशौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा

atīteṣvanapekṣā ye prāpteṣvartheṣu nirmamāḥśaucameva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā

प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतःतथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता

prajñānaṃ śaucameveha śarīrasya viśeṣataḥtathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaśca prasannatā

वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम्ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम्

vṛttaśaucaṃ manaḥśaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitamjñānotpannaṃ ca yacchaucaṃ tacchaucaṃ paramaṃ matam

मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन चस्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः

manasātha pradīpena brahmajñānabalena casnātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ

समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितःकेवलं गुणसंपन्नः शुचिरेव नरः सदा

samāropitaśaucastu nityaṃ bhāvasamanvitaḥkevalaṃ guṇasaṃpannaḥ śucireva naraḥ sadā

शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारतपृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि

śarīrasthāni tīrthāni proktānyetāni bhāratapṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānyapi

यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताःतथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च

yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥtathā pṛthivyā bhāgāśca puṇyāni salilāni ca

प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम्

prārthanāccaiva tīrthasya snānācca pitṛtarpaṇātdhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham

परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसाअतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा

parigrahācca sādhūnāṃ pṛthivyāścaiva tejasāatīva puṇyāste bhāgāḥ salilasya ca tejasā

मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरेउभयोरेव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्

manasaśca pṛthivyāśca puṇyatīrthāstathāpareubhayoreva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghramāpnuyāt

यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जितानेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति

yathā balaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā balavarjitāneha sādhayate kāryaṃ samāyuktastu sidhyati

एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितःततः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्

evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥtataḥ siddhimavāpnoti dvividhaṃ śaucamuttamam