Parva.Adhyaya 13.112

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारदश्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्

pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśāradaśrotumicchāmi martyānāṃ saṃsāravidhimuttamam

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधिप्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप

kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhiprāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाःप्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥprayāntyamuṃ lokamitaḥ ko vai tānanugacchati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

असावायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीःपृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम्

asāvāyāti bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥpṛcchainaṃ sumahābhāgametadguhyaṃ sanātanam

नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वैवक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्

naitadanyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacidadya vaivaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदाआजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः

tayoḥ saṃvadatorevaṃ pārthagāṅgeyayostadāājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमःपूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः

tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥpūjāmanupamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः

tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatimupagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारदमर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः

bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśāradamartyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाःगच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनमनुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥgacchantyamutralokaṃ vai ka enamanugacchati

बृहस्पतिरुवाचएकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुरेको विनश्यतिएकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम्

bṛhaspatiruvācaekaḥ prasūto rājendra jantureko vinaśyatiekastarati durgāṇi gacchatyekaśca durgatim

असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुःज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च

asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥjñātisaṃbandhivargaśca mitravargastathaiva ca

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाःमुहूर्तमुपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाःतैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥmuhūrtamupatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥtaistaccharīramutsṛṣṭaṃ dharma eko'nugacchati

तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिःप्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम्तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते

tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥprāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṃ parāmtathaivādharmasaṃyukto narakāyopapadyate

तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितःधर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः

tasmānnyāyāgatairarthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥdharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतःनरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः

lobhānmohādanukrośādbhayādvāpyabahuśrutaḥnaraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्

dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalametattrayamavāptavyamadharmaparivarjitam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते

śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitamśarīravicayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate

मृतं शरीररहितं सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति

mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmamavyaktatāṃ gatamacakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati

बृहस्पतिरुवाचपृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा

bṛhaspatiruvācapṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamambuddhirātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम्एतैश्च स ह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति

prāṇināmiha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśametaiśca sa ha dharmo'pi taṃ jīvamanugacchati

त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामतेशरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्

tvagasthimāṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmateśarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधतेइह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhamedhateiha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छतिएतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते

anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchatietattu jñātumicchāmi kathaṃ retaḥ pravartate

बृहस्पतिरुवाचअन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वरपृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा

bṛhaspatiruvācaannamaśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvarapṛthivī vāyurākāśamāpo jyotirmanastathā

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसुमनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः संपद्यते महत्

tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasumanaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ saṃpadyate mahat

ततो गर्भः संभवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमेएतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tato garbhaḥ saṃbhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgameetatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आख्यातमेतद्भवता गर्भः संजायते यथायथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्

ākhyātametadbhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathāyathā jātastu puruṣaḥ prapadyati taducyatām

बृहस्पतिरुवाचआसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैरभिभूयतेविप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह

bṛhaspatiruvācaāsannamātraḥ satataṃ tairbhūtairabhibhūyatevipramuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatimsa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubhamdevatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितःजीवः स भगवन्क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते

tvagasthimāṃsamutsṛjya taiśca bhūtairvivarjitaḥjīvaḥ sa bhagavankvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute

बृहस्पतिरुवाचजीवो धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतःस्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत

bṛhaspatiruvācajīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvamāgataḥstrīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata

यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम्दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति

yamasya puruṣaiḥ kleśaṃ yamasya puruṣairvadhamduḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati

इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिवस्वकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः

ihaloke ca sa prāṇī janmaprabhṛti pārthivasvakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalamāśritaḥ

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवतेततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्

yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevatetataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham

अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्ममुपसेवतेसुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति

athāntarā tu dharmasya adharmamupasevatesukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'pyadhigacchati

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतःमहद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥmahadduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायतेजीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyatejīvo mohasamāyuktastanme nigadataḥ śṛṇu

यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच्छन्दसियमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते

yadetaducyate śāstre setihāse sacchandasiyamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate

अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितःपतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते

adhītya caturo vedāndvijo mohasamanvitaḥpatitātpratigṛhyātha kharayonau prajāyate

खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारतखरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhāratakharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati

बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसःब्रह्मरक्षस्तु त्रीन्मासांस्ततो जायति ब्राह्मणः

balīvardo mṛtaścāpi jāyate brahmarākṣasaḥbrahmarakṣastu trīnmāsāṃstato jāyati brāhmaṇaḥ

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायतेतत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyatetatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata

कृमिभावात्प्रमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभःगर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरःश्वा वर्षमेकं भवति ततो जायति मानवः

kṛmibhāvātpramuktastu tato jāyati gardabhaḥgardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi sūkaraḥśvā varṣamekaṃ bhavati tato jāyati mānavaḥ

उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान्स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः

upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryādabuddhimānsa jīva iha saṃsārāṃstrīnāpnoti na saṃśayaḥ

प्राक्श्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरःततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः

prākśvā bhavati rājendra tataḥ kravyāttataḥ kharaḥtataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścājjāyati brāhmaṇaḥ

मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत्सोऽधमान्याति संसारानधर्मेणेह चेतसा

manasāpi gurorbhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛtso'dhamānyāti saṃsārānadharmeṇeha cetasā

श्वयोनौ तु स संभूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवतितत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते

śvayonau tu sa saṃbhūtastrīṇi varṣāṇi jīvatitatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate

कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं स जीवतिततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते

kṛmibhāvamanuprāpto varṣamekaṃ sa jīvatitatastu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणेआत्मनः कामकारेण सोऽपि हंसः प्रजायते

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gururhanyādakāraṇeātmanaḥ kāmakāreṇa so'pi haṃsaḥ prajāyate

पितरं मातरं वापि यस्तु पुत्रोऽवमन्यतेसोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः

pitaraṃ mātaraṃ vāpi yastu putro'vamanyateso'pi rājanmṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दशबिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायति मानवः

kharo jīvati māsāṃstu daśa śvā ca caturdaśabiḍālaḥ sapta māsāṃstu tato jāyati mānavaḥ

मातापितरमाक्रुश्य सारिकः संप्रजायतेताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप

mātāpitaramākruśya sārikaḥ saṃprajāyatetāḍayitvā tu tāveva jāyate kacchapo nṛpa

कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकःव्यालो भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः

kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥvyālo bhūtvā tu ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ

भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवतेसोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः

bhartṛpiṇḍamupāśnanyo rājadviṣṭāni sevateso'pi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ

वानरो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकःश्वा भूत्वा चाथ षण्मासांस्ततो जायति मानुषः

vānaro daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥśvā bhūtvā cātha ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ

न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतःसंसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥsaṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारतदुष्कृतस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārataduṣkṛtasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ

असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकःविश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः

asūyako naraścāpi mṛto jāyati śārṅgakaḥviśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ

भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायति भारतमृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते

bhūtvā mīno'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyati bhāratamṛgastu caturo māsāṃstataśchāgaḥ prajāyate

छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततःकीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः

chāgastu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥkīṭaḥ saṃjāyate jantustato jāyati mānuṣaḥ

धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान्कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा

dhānyānyavāṃstilānmāṣānkulatthānsarṣapāṃścaṇānkalāyānatha mudgāṃśca godhūmānatasīstathā

सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनःस जायते महाराज मूषको निरपत्रपः

sasyasyānyasya hartā ca mohājjanturacetanaḥsa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ

ततः प्रेत्य महाराज पुनर्जायति सूकरःसूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप

tataḥ pretya mahārāja punarjāyati sūkaraḥsūkaro jātamātrastu rogeṇa mriyate nṛpa

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिवश्वा भूत्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानुषः

śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthivaśvā bhūtvā pañca varṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकःश्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥśvā sṛgālastato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakastathā

भ्रातुर्भार्यां तु दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति मोहितःपुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप

bhrāturbhāryāṃ tu durbuddhiryo dharṣayati mohitaḥpuṃskokilatvamāpnoti so'pi saṃvatsaraṃ nṛpa

सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव चप्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः

sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva capradharṣayitvā kāmādyo mṛto jāyati sūkaraḥ

सूकरः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि श्वाविधःपिपीलकस्तु षण्मासान्कीटः स्यान्मासमेव चएतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते

sūkaraḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śvāvidhaḥpipīlakastu ṣaṇmāsānkīṭaḥ syānmāsameva caetānāsādya saṃsārānkṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ त्रयोदशततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानुषः

tatra jīvati māsāṃstu kṛmiyonau trayodaśatato'dharmakṣayaṃ kṛtvā punarjāyati mānuṣaḥ

उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञेऽपि वाभिभोमोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः

upasthite vivāhe tu dāne yajñe'pi vābhibhomohātkaroti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ

कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारतअधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः

kṛmirjīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārataadharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये संप्रयच्छतिसोऽपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते

pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye saṃprayacchatiso'pi rājanmṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिरअधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhiraadharmasaṃkṣaye yuktastato jāyati mānuṣaḥ

देवकार्यमुपाकृत्य पितृकार्यमथापि चअनिर्वाप्य समश्नन्वै ततो जायति वायसः

devakāryamupākṛtya pitṛkāryamathāpi caanirvāpya samaśnanvai tato jāyati vāyasaḥ

वायसो दश वर्षाणि ततो जायति कुक्कुटःजायते लवकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः

vāyaso daśa varṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥjāyate lavakaścāpi māsaṃ tasmāttu mānuṣaḥ

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यतेसोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते

jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyateso'pi mṛtyumupāgamya krauñcayonau prajāyate

क्रौञ्चो जीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च चततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते

krauñco jīvati māsāṃstu daśa dvau sapta pañca catato nidhanamāpanno mānuṣatvamupāśnute

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायतेतत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायति मूषकः

vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyatetatrāpatyaṃ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ

कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतःयमस्य विषये क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम्

kṛtaghnastu mṛto rājanyamasya viṣayaṃ gataḥyamasya viṣaye kruddhairvadhaṃ prāpnoti dāruṇam

पट्टिसं मुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम्असिपत्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम्

paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlamagnikumbhaṃ ca dāruṇamasipatravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm

एताश्चान्याश्च बह्वीः स यमस्य विषयं गतःयातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत

etāścānyāśca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥyātanāḥ prāpya tatrogrāstato vadhyati bhārata

संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायतेकृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारतततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः

saṃsāracakramāsādya kṛmiyonau prajāyatekṛmirbhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhāratatato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ

ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभिः संप्रजायतेसंसारांश्च बहून्गत्वा ततस्तिर्यक्प्रजायते

tato garbhaśatairjanturbahubhiḥ saṃprajāyatesaṃsārāṃśca bahūngatvā tatastiryakprajāyate

मृतो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिहअपुनर्भावसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते

mṛto duḥkhamanuprāpya bahuvarṣagaṇānihaapunarbhāvasaṃyuktastataḥ kūrmaḥ prajāyate

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमःअर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः

aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥarthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate kharaḥ

खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यतेस मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते

kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyatesa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सःहतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते

mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥhato mṛgastato mīnaḥ so'pi jālena badhyate

मासे चतुर्थे संप्राप्ते श्वापदः संप्रजायतेश्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च

māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyateśvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितःअधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः

tatastu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥadharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतःबहून्क्लेशान्समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम्

striyaṃ hatvā tu durbuddhiryamasya viṣayaṃ gataḥbahūnkleśānsamāsādya saṃsārāṃścaiva viṃśatim

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायतेकृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः

tataḥ paścānmahārāja kṛmiyonau prajāyatekṛmirviṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरःमक्षिकासंघवशगो बहून्मासान्भवत्युतततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते

bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥmakṣikāsaṃghavaśago bahūnmāsānbhavatyutatataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvamavāpnute

वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो मशकः संप्रजायतेतथा पिण्याकसंमिश्रमशनं चोरयेन्नरःस जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषको नरः

vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo maśakaḥ saṃprajāyatetathā piṇyākasaṃmiśramaśanaṃ corayennaraḥsa jāyate babhrusamo dāruṇo mūṣako naraḥ

लवणं चोरयित्वा तु चीरीवाकः प्रजायतेदधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान्

lavaṇaṃ corayitvā tu cīrīvākaḥ prajāyatedadhi hṛtvā bakaścāpi plavo matsyānasaṃskṛtān

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका संप्रजायतेयस्तु चोरयते तैलं तैलपायी प्रजायतेचोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंशः प्रजायते

corayitvā payaścāpi balākā saṃprajāyateyastu corayate tailaṃ tailapāyī prajāyatecorayitvā tu durbuddhirmadhu daṃśaḥ prajāyate

अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरःपायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते

ayo hṛtvā tu durbuddhirvāyaso jāyate naraḥpāyasaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnute

हृत्वा पैष्टमपूपं च कुम्भोलूकः प्रजायतेफलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः

hṛtvā paiṣṭamapūpaṃ ca kumbholūkaḥ prajāyatephalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ

कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्हारीतो जायते नरःराजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते

kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhirhārīto jāyate naraḥrājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate

हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायतेक्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः

hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyatekrauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ

चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं वापि भारतक्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते

corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tvāvikaṃ vāpi bhāratakṣaumaṃ ca vastramādāya śaśo jantuḥ prajāyate

वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणःहृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः

varṇānhṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥhṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वा तु मानवःछुच्छुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः

varṇakādīṃstathā gandhāṃścorayitvā tu mānavaḥchucchundaritvamāpnoti rājam̐llobhaparāyaṇaḥ

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो निह्नवति मानवःस गतासुर्नरस्तादृङ्मत्स्ययोनौ प्रजायते

viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo nihnavati mānavaḥsa gatāsurnarastādṛṅmatsyayonau prajāyate

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषःमानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते

matsyayonimanuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥmānuṣatvamanuprāpya kṣīṇāyurupapadyate

पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग्जायति भारतन चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन

pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryagjāyati bhāratana cātmanaḥ pramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃcana

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदासुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत

ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadāsukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitāste bhavantyuta

असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयःनराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः

asaṃvāsāḥ prajāyante mlecchāścāpi na saṃśayaḥnarāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराःअरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत

varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥarogā rūpavantaste dhaninaśca bhavantyuta

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुःएतेषामेव जन्तूनां पत्नीत्वमुपयान्ति ताः

striyo'pyetena kalpena kṛtvā pāpamavāpnuyuḥeteṣāmeva jantūnāṃ patnītvamupayānti tāḥ

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताःएतद्वै लेशमात्रेण कथितं ते मयानघअपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत

parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥetadvai leśamātreṇa kathitaṃ te mayānaghaaparasminkathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata

एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरासुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम्

etanmayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purāsurarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaścāpi yathātatham

मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम्एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा

mayāpi tava kārtsnyena yathāvadanuvarṇitametacchrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā