Parva.Adhyaya 13.116

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वयाश्राद्धेषु च भवानाह पितॄनामिषकाङ्क्षिणः

ahiṃsā paramo dharma ityuktaṃ bahuśastvayāśrāddheṣu ca bhavānāha pitṝnāmiṣakāṅkṣiṇaḥ

मांसैर्बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुराअहत्वा च कुतो मांसमेवमेतद्विरुध्यते

māṃsairbahuvidhaiḥ proktastvayā śrāddhavidhiḥ purāahatvā ca kuto māṃsamevametadvirudhyate

जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जनेदोषो भक्षयतः कः स्यात्कश्चाभक्षयतो गुणः

jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjanedoṣo bhakṣayataḥ kaḥ syātkaścābhakṣayato guṇaḥ

हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहृतस्य वाहन्याद्वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः

hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vāhanyādvā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayennaraḥ

एतदिच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघनिश्चयेन चिकीर्षामि धर्ममेतं सनातनम्

etadicchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānaghaniścayena cikīrṣāmi dharmametaṃ sanātanam

कथमायुरवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान्कथमव्यङ्गतामेति लक्षण्यो जायते कथम्

kathamāyuravāpnoti kathaṃ bhavati sattvavānkathamavyaṅgatāmeti lakṣaṇyo jāyate katham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

मांसस्य भक्षणे राजन्योऽधर्मः कुरुपुंगवतं मे शृणु यथातत्त्वं यश्चास्य विधिरुत्तमः

māṃsasya bhakṣaṇe rājanyo'dharmaḥ kurupuṃgavataṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaścāsya vidhiruttamaḥ

रूपमव्यङ्गतामायुर्बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम्प्राप्तुकामैर्नरैर्हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः

rūpamavyaṅgatāmāyurbuddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtimprāptukāmairnarairhiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ

ऋषीणामत्र संवादो बहुशः कुरुपुंगवबभूव तेषां तु मतं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर

ṛṣīṇāmatra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgavababhūva teṣāṃ tu mataṃ yattacchṛṇu yudhiṣṭhira

यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतःवर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद्युधिष्ठिर

yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥvarjayenmadhu māṃsaṃ ca samametadyudhiṣṭhira

सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाःअमांसभक्षणं राजन्प्रशंसन्ति मनीषिणः

saptarṣayo vālakhilyāstathaiva ca marīcipāḥamāṃsabhakṣaṇaṃ rājanpraśaṃsanti manīṣiṇaḥ

न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च घातयेत्तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyānna ca ghātayettaṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt

अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषुसाधूनां संमतो नित्यं भवेन्मांसस्य वर्जनात्

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣusādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhavenmāṃsasya varjanāt

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छतिनारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सोऽवसीदति

svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchatināradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so'vasīdati

ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपिमधुमांसनिवृत्त्येति प्राहैवं स बृहस्पतिः

dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatyapimadhumāṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ

मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाःन खादति च यो मांसं सममेतन्मतं मम

māsi māsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥna khādati ca yo māṃsaṃ samametanmataṃ mama

सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छतिसदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात्

sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchatisadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt

सर्वे वेदा न तत्कुर्युः सर्वयज्ञाश्च भारतयो भक्षयित्वा मांसानि पश्चादपि निवर्तते

sarve vedā na tatkuryuḥ sarvayajñāśca bhāratayo bhakṣayitvā māṃsāni paścādapi nivartate

दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम्चर्तुं व्रतमिदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम्

duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanamcartuṃ vratamidaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇyabhayapradam

सर्वभूतेषु यो विद्वान्ददात्यभयदक्षिणाम्दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः

sarvabhūteṣu yo vidvāndadātyabhayadakṣiṇāmdātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ

एवं वै परमं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणःप्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा

evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥprāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā

आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर्महात्मभिःमृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्

ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhirmahātmabhiḥmṛtyuto bhayamastīti viduṣāṃ bhūtimicchatām

किं पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम्अरोगाणामपापानां पापैर्मांसोपजीविभिः

kiṃ punarhanyamānānāṃ tarasā jīvitārthināmarogāṇāmapāpānāṃ pāpairmāṃsopajīvibhiḥ

तस्माद्विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम्धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च

tasmādviddhi mahārāja māṃsasya parivarjanamdharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca

अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपःअहिंसा परमं सत्यं ततो धर्मः प्रवर्तते

ahiṃsā paramo dharmastathāhiṃsā paraṃ tapaḥahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate

न हि मांसं तृणात्काष्ठादुपलाद्वापि जायतेहत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद्दोषोऽस्य भक्षणे

na hi māṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādvāpi jāyatehatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmāddoṣo'sya bhakṣaṇe

स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाःक्रव्यादान्राक्षसान्विद्धि जिह्मानृतपरायणान्

svāhāsvadhāmṛtabhujo devāḥ satyārjavapriyāḥkravyādānrākṣasānviddhi jihmānṛtaparāyaṇān

कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु चरात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु चअमांसभक्षणे राजन्भयमन्ते न गच्छति

kāntāreṣvatha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu carātrāvahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu caamāṃsabhakṣaṇe rājanbhayamante na gacchati

यदि चेत्खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत्घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः

yadi cetkhādako na syānna tadā ghātako bhavetghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ

अभक्ष्यमेतदिति वा इति हिंसा निवर्ततेखादकार्थमतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते

abhakṣyametaditi vā iti hiṃsā nivartatekhādakārthamato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate

यस्माद्ग्रसति चैवायुर्हिंसकानां महाद्युतेतस्माद्विवर्जयेन्मांसं य इच्छेद्भूतिमात्मनः

yasmādgrasati caivāyurhiṃsakānāṃ mahādyutetasmādvivarjayenmāṃsaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ

त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः प्राणिविहिंसकाःउद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा

trātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ prāṇivihiṃsakāḥudvejanīyā bhūtānāṃ yathā vyālamṛgāstathā

लोभाद्वा बुद्धिमोहाद्वा बलवीर्यार्थमेव चसंसर्गाद्वाथ पापानामधर्मरुचिता नृणाम्

lobhādvā buddhimohādvā balavīryārthameva casaṃsargādvātha pāpānāmadharmarucitā nṛṇām

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छतिउद्विग्नवासे वसति यत्रतत्राभिजायते

svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchatiudvignavāse vasati yatratatrābhijāyate

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्मांसस्याभक्षणं प्राहुर्नियताः परमर्षयः

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahatmāṃsasyābhakṣaṇaṃ prāhurniyatāḥ paramarṣayaḥ

इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत्पुरा मयामार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे

idaṃ tu khalu kaunteya śrutamāsītpurā mayāmārkaṇḍeyasya vadato ye doṣā māṃsabhakṣaṇe

यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितार्थिनाम्हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः

yo hi khādati māṃsāni prāṇināṃ jīvitārthināmhatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ

धनेन क्रायको हन्ति खादकश्चोपभोगतःघातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः

dhanena krāyako hanti khādakaścopabhogataḥghātako vadhabandhābhyāmityeṣa trividho vadhaḥ

अखादन्ननुमोदंश्च भावदोषेण मानवःयोऽनुमन्येत हन्तव्यं सोऽपि दोषेण लिप्यते

akhādannanumodaṃśca bhāvadoṣeṇa mānavaḥyo'numanyeta hantavyaṃ so'pi doṣeṇa lipyate

अधृष्यः सर्वभूतानामायुष्मान्नीरुजः सुखीभवत्यभक्षयन्मांसं दयावान्प्राणिनामिह

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmāyuṣmānnīrujaḥ sukhībhavatyabhakṣayanmāṃsaṃ dayāvānprāṇināmiha

हिरण्यदानैर्गोदानैर्भूमिदानैश्च सर्वशःमांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्टः स्यादिति श्रुतिः

hiraṇyadānairgodānairbhūmidānaiśca sarvaśaḥmāṃsasyābhakṣaṇe dharmo viśiṣṭaḥ syāditi śrutiḥ

अप्रोक्षितं वृथामांसं विधिहीनं न भक्षयेत्भक्षयन्निरयं याति नरो नास्त्यत्र संशयः

aprokṣitaṃ vṛthāmāṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayetbhakṣayannirayaṃ yāti naro nāstyatra saṃśayaḥ

प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा ब्राह्मणकाम्ययाअल्पदोषमिह ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते

prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇakāmyayāalpadoṣamiha jñeyaṃ viparīte tu lipyate

खादकस्य कृते जन्तुं यो हन्यात्पुरुषाधमःमहादोषकरस्तत्र खादको न तु घातकः

khādakasya kṛte jantuṃ yo hanyātpuruṣādhamaḥmahādoṣakarastatra khādako na tu ghātakaḥ

इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर्यो मार्गैरबुधो जनःहन्याज्जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभाङ्नरः

ijyāyajñaśrutikṛtairyo mārgairabudho janaḥhanyājjantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāṅnaraḥ

भक्षयित्वा तु यो मांसं पश्चादपि निवर्ततेतस्यापि सुमहान्धर्मो यः पापाद्विनिवर्तते

bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścādapi nivartatetasyāpi sumahāndharmo yaḥ pāpādvinivartate

आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयीसंस्कर्ता चोपभोक्ता च घातकाः सर्व एव ते

āhartā cānumantā ca viśastā krayavikrayīsaṃskartā copabhoktā ca ghātakāḥ sarva eva te

इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम्पुराणमृषिभिर्जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम्

idamanyattu vakṣyāmi pramāṇaṃ vidhinirmitampurāṇamṛṣibhirjuṣṭaṃ vedeṣu pariniścitam

प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे फलार्थिभिरभिद्रुतेयथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाङ्क्षिणाम्

pravṛttilakṣaṇe dharme phalārthibhirabhidruteyathoktaṃ rājaśārdūla na tu tanmokṣakāṅkṣiṇām

हविर्यत्संस्कृतं मन्त्रैः प्रोक्षिताभ्युक्षितं शुचिवेदोक्तेन प्रमाणेन पितॄणां प्रक्रियासु चअतोऽन्यथा वृथामांसमभक्ष्यं मनुरब्रवीत्

haviryatsaṃskṛtaṃ mantraiḥ prokṣitābhyukṣitaṃ śucivedoktena pramāṇena pitṝṇāṃ prakriyāsu caato'nyathā vṛthāmāṃsamabhakṣyaṃ manurabravīt

अस्वर्ग्यमयशस्यं च रक्षोवद्भरतर्षभविधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन्नभक्षयन्

asvargyamayaśasyaṃ ca rakṣovadbharatarṣabhavidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājannabhakṣayan

य इच्छेत्पुरुषोऽत्यन्तमात्मानं निरुपद्रवम्स वर्जयेत मांसानि प्राणिनामिह सर्वशः

ya icchetpuruṣo'tyantamātmānaṃ nirupadravamsa varjayeta māṃsāni prāṇināmiha sarvaśaḥ

श्रूयते हि पुराकल्पे नृणां व्रीहिमयः पशुःयेनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः

śrūyate hi purākalpe nṛṇāṃ vrīhimayaḥ paśuḥyenāyajanta yajvānaḥ puṇyalokaparāyaṇāḥ

ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुराअभक्ष्यमिति मांसं स प्राह भक्ष्यमिति प्रभो

ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭo vasuścedipatiḥ purāabhakṣyamiti māṃsaṃ sa prāha bhakṣyamiti prabho

आकाशान्मेदिनीं प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिःएतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम्

ākāśānmedinīṃ prāptastataḥ sa pṛthivīpatiḥetadeva punaścoktvā viveśa dharaṇītalam

प्रजानां हितकामेन त्वगस्त्येन महात्मनाआरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षितास्तपसा मृगाः

prajānāṃ hitakāmena tvagastyena mahātmanāāraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāstapasā mṛgāḥ

क्रिया ह्येवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताःप्रीयन्ते पितरश्चैव न्यायतो मांसतर्पिताः

kriyā hyevaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥprīyante pitaraścaiva nyāyato māṃsatarpitāḥ

इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघअभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप

idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānaghaabhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa

यस्तु वर्षशतं पूर्णं तपस्तप्येत्सुदारुणम्यश्चैकं वर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम

yastu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapastapyetsudāruṇamyaścaikaṃ varjayenmāṃsaṃ samametanmataṃ mama

कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिपवर्जयेत्सर्वमांसानि धर्मो ह्यत्र विधीयते

kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakṣe narādhipavarjayetsarvamāṃsāni dharmo hyatra vidhīyate

चतुरो वार्षिकान्मासान्यो मांसं परिवर्जयेत्चत्वारि भद्राण्याप्नोति कीर्तिमायुर्यशो बलम्

caturo vārṣikānmāsānyo māṃsaṃ parivarjayetcatvāri bhadrāṇyāpnoti kīrtimāyuryaśo balam

अथ वा मासमप्येकं सर्वमांसान्यभक्षयन्अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन्निरामयः

atha vā māsamapyekaṃ sarvamāṃsānyabhakṣayanatītya sarvaduḥkhāni sukhī jīvennirāmayaḥ

ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशोऽपि वातेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते

ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśo'pi vāteṣāṃ hiṃsānivṛttānāṃ brahmaloko vidhīyate

मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिःसर्वभूतात्मभूतैस्तैर्विज्ञातार्थपरावरैः

māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥsarvabhūtātmabhūtaistairvijñātārthaparāvaraiḥ

नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मनाआयुषा चानरण्येन दिलीपरघुपूरुभिः

nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanāāyuṣā cānaraṇyena dilīparaghupūrubhiḥ

कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिनानृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुनायुवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च

kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinānṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunāyuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca

श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण चरैवतेन रन्तिदेवेन वसुना सृञ्जयेन च

śyenacitreṇa rājendra somakena vṛkeṇa caraivatena rantidevena vasunā sṛñjayena ca

दुःषन्तेन करूषेण रामालर्कनलैस्तथाविरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता

duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarkanalaistathāvirūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā

सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव हइक्ष्वाकुणा शंभुना च श्वेतेन सगरेण च

silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva haikṣvākuṇā śaṃbhunā ca śvetena sagareṇa ca

एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम्शारदं कौमुदं मासं ततस्ते स्वर्गमाप्नुवन्

etaiścānyaiśca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitamśāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tataste svargamāpnuvan

ब्रह्मलोके च तिष्ठन्ति ज्वलमानाः श्रियान्विताःउपास्यमाना गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः

brahmaloke ca tiṣṭhanti jvalamānāḥ śriyānvitāḥupāsyamānā gandharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ

तदेतदुत्तमं धर्ममहिंसालक्षणं शुभम्ये चरन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते

tadetaduttamaṃ dharmamahiṃsālakṣaṇaṃ śubhamye caranti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाःजन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः स्मृताःविशिष्टतां ज्ञातिषु च लभन्ते नात्र संशयः

madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥjanmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ smṛtāḥviśiṣṭatāṃ jñātiṣu ca labhante nātra saṃśayaḥ

आपन्नश्चापदो मुच्येद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्मुच्येत्तथातुरो रोगाद्दुःखान्मुच्येत दुःखितः

āpannaścāpado mucyedbaddho mucyeta bandhanātmucyettathāturo rogādduḥkhānmucyeta duḥkhitaḥ

तिर्यग्योनिं न गच्छेत रूपवांश्च भवेन्नरःबुद्धिमान्वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्नुयाच्च महद्यशः

tiryagyoniṃ na gaccheta rūpavāṃśca bhavennaraḥbuddhimānvai kuruśreṣṭha prāpnuyācca mahadyaśaḥ

एतत्ते कथितं राजन्मांसस्य परिवर्जनेप्रवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानमृषिनिर्मितम्

etatte kathitaṃ rājanmāṃsasya parivarjanepravṛttau ca nivṛttau ca vidhānamṛṣinirmitam