Parva.Adhyaya 13.118

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अकामाश्च सकामाश्च हता येऽस्मिन्महाहवेकां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह

akāmāśca sakāmāśca hatā ye'sminmahāhavekāṃ yoniṃ pratipannāste tanme brūhi pitāmaha

दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधेजानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्

duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhejānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभेकारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhekāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hyasi me mataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभेसंसारेऽस्मिन्समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते

samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhesaṃsāre'sminsamājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम्सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर

niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇamsamyakcāyamanupraśnastvayoktaśca yudhiṣṭhira

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृपद्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttamidaṃ nṛpadvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira

ब्रह्मभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुराददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि

brahmabhūtaścaranvipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purādadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम्सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत्

gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśca śarīriṇāmsarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanamabravīt

कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसेक्व धावसि तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम्

kīṭa saṃtrastarūpo'si tvaritaścaiva lakṣyasekva dhāvasi tadācakṣva kutaste bhayamāgatam

कीट उवाच · kīṭa uvāca

शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं ममआगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणःश्रूयते न स मां हन्यादिति तस्मादपाक्रमे

śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mamaāgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥśrūyate na sa māṃ hanyāditi tasmādapākrame

श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम्वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभोनृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः

śvasatāṃ ca śṛṇomyevaṃ goputrāṇāṃ pracodyatāmvahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabhonṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ

सोढुमस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिनातस्मादपक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात्

soḍhumasmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninātasmādapakramāmyeṣa bhayādasmātsudāruṇāt

दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम्अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात्

duḥkhaṃ hi mṛtyurbhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabhamato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तवमरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे

ityuktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tavamaraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase

शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून्नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते

śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃścoccāvacānbahūnnābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇameva te

कीट उवाच · kīṭa uvāca

सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं ममचेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम्

sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mamacetayāmi mahāprājña tasmādicchāmi jīvitum

इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितःमानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः

ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥmānuṣāstiryagāścaiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ

अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुराअब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः

ahamāsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purāabrahmaṇyo nṛśaṃsaśca kadaryo vṛddhijīvanaḥ

वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशःमिथःकृतोऽपनिधनः परस्वहरणे रतः

vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥmithaḥkṛto'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ

भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मयामात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता

bhṛtyātithijanaścāpi gṛhe paryuṣito mayāmātsaryātsvādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā

देवार्थं पितृयज्ञार्थमन्नं श्रद्धाकृतं मयान दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुनाति ह

devārthaṃ pitṛyajñārthamannaṃ śraddhākṛtaṃ mayāna dattamarthakāmena deyamannaṃ punāti ha

गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागताःअकस्मान्नो भयात्त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः

guptaṃ śaraṇamāśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥakasmānno bhayāttyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ

धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाद्भुतम्श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्

dhanaṃ dhānyaṃ priyāndārānyānaṃ vāsastathādbhutamśriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāmasūyāmi nirarthakam

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकःत्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः

īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyyabubhūṣakaḥtrivargahantā cānyeṣāmātmakāmānuvartakaḥ

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मयास्मृत्वा तदनुतप्येऽहं त्यक्त्वा प्रियमिवात्मजम्

nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayāsmṛtvā tadanutapye'haṃ tyaktvā priyamivātmajam

शुभानामपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम्माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया

śubhānāmapi jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalammātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaścārcito mayā

सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहमागतःअतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः

sakṛjjātiguṇopetaḥ saṃgatyā gṛhamāgataḥatithiḥ pūjito brahmaṃstena māṃ nājahātsmṛtiḥ

कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशामिह लक्षयेतच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन

karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśāmiha lakṣayetacchrotumahamicchāmi tvattaḥ śreyastapodhana