Parva.Adhyaya 13.125

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम्प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते

sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matamprabrūhi bharataśreṣṭha yadatra vyatiricyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथापरःपुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्

sāmnā prasādyate kaściddānena ca tathāparaḥpuruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayorekataraṃ bhajet

गुणांस्तु शृणु मे राजन्सान्त्वस्य भरतर्षभदारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा

guṇāṃstu śṛṇu me rājansāntvasya bharatarṣabhadāruṇānyapi bhūtāni sāntvenārādhayedyathā

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamgṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā

कश्चित्तु बुद्धिसंपन्नो ब्राह्मणो विजने वनेगृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता

kaścittu buddhisaṃpanno brāhmaṇo vijane vanegṛhītaḥ kṛcchramāpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā

स बुद्धिश्रुतसंपन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम्सामैवास्मिन्प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे

sa buddhiśrutasaṃpannastaṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇamsāmaivāsminprayuyuje na mumoha na vivyathe

रक्षस्तु वाचा संपूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः

rakṣastu vācā saṃpūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijammokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ

मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसःआभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह

muhūrtamatha saṃcintya brāhmaṇastasya rakṣasaḥābhirgāthābhiravyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha

विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैःविषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः

videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥviṣayānatulānbhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपिस्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānyapisvadoṣādaparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराःअवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः

dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhāstvadguṇaiḥ paramāvarāḥavajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

गुणवान्विगुणानन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान्प्राज्ञोऽप्राज्ञान्विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः

guṇavānviguṇānanyānnūnaṃ paśyasi satkṛtānprājño'prājñānvinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन्माहात्म्याद्व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

avṛttyā kliśyamāno'pi vṛttyupāyānvigarhayanmāhātmyādvyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

संपीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतःजितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः

saṃpīḍyātmānamāryatvāttvayā kaścidupaskṛtaḥjitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनःमन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः

kliśyamānānvimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥmanye nu dhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैरुपसंहितःह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः

prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñairupasaṃhitaḥhrīmānamarṣī durvṛttaistenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन्वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaścidāryavadācaranvañcayitvā gatastvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृतीतज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

prakāśārthagatirnūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtītajjñairna pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

असत्स्वभिनिविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम्गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः

asatsvabhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayamguṇāste na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

धनबुद्धिश्रुतैर्हीनः केवलं तेजसान्वितःमहत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dhanabuddhiśrutairhīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥmahatprārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम्बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः

tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇambandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम्न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः

nūnamarthavatāṃ madhye tava vākyamanuttamamna bhāti kāle'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम्अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः

dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyamanunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमासंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सितेकश्चिदर्थयतेऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः

nūnamāsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃścidīpsitekaścidarthayate'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद्ध्रुवम्मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः

nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛddhruvammayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अन्तर्गतमभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसिविवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः

antargatamabhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasivivaktuṃ prāptiśaithilyāttenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मनुष्यान्नूनमिच्छसिग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः

nānābuddhirucīm̐lloke manuṣyānnūnamicchasigrahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

अविद्वान्भीरुरल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम्यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

avidvānbhīruralpārtho vidyāvikramadānajamyaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव तेकृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः

cirābhilaṣitaṃ kiṃcitphalamaprāptameva tekṛtamanyairapahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनिअकारणेऽभिशस्तोऽसि तेनासि हरिणः कृशः

nūnamātmakṛtaṃ doṣamapaśyankiṃcidātmaniakāraṇe'bhiśasto'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

सुहृदामप्रमत्तानामप्रमोक्ष्यार्थहानिजम्दुःखमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः

suhṛdāmapramattānāmapramokṣyārthahānijamduḥkhamarthaguṇairhīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथासाधून्वनेचरान्मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः

sādhūngṛhasthāndṛṣṭvā ca tathāsādhūnvanecarānmuktāṃścāvasathe saktāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

धर्म्यमर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचःन प्रतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dharmyamarthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥna pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुःप्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः

dattānakuśalairarthānmanīṣī saṃjijīviṣuḥprāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

पापान्विवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतःध्रुवं मृगयसे योग्यं तेनासि हरिणः कृशः

pāpānvivardhato dṛṣṭvā kalyāṇāṃścāvasīdataḥdhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसिसुहृदामविरोधेन तेनासि हरिणः कृशः

parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasisuhṛdāmavirodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान्प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान्मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः

śrotriyāṃśca vikarmasthānprājñāṃścāpyajitendriyānmanye'nudhyāyasi janāṃstenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

एवं संपूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्सखायमकरोच्चैनं संयोज्यार्थैर्मुमोच ह

evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayatsakhāyamakaroccainaṃ saṃyojyārthairmumoca ha