Parva.Adhyaya 13.126

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारदआगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान्नः प्रथितः कुले

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśāradaāgamairbahubhiḥ sphīto bhavānnaḥ prathitaḥ kule

त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम्आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम

tvatto dharmārthasaṃyuktamāyatyāṃ ca sukhodayamāścaryabhūtaṃ lokasya śrotumicchāmyariṃdama

अयं च कालः संप्राप्तो दुर्लभज्ञातिबान्धवःशास्ता च न हि नः कश्चित्त्वामृते भरतर्षभ

ayaṃ ca kālaḥ saṃprāpto durlabhajñātibāndhavaḥśāstā ca na hi naḥ kaścittvāmṛte bharatarṣabha

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघवक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत्त्वां पृच्छामि पार्थिव

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito'naghavaktumarhasi naḥ praśnaṃ yattvāṃ pṛcchāmi pārthiva

अयं नारायणः श्रीमान्सर्वपार्थिवसंमतःभवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते

ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmānsarvapārthivasaṃmataḥbhavantaṃ bahumānena praśrayeṇa ca sevate

अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशःभ्रातॄणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद्भाषितुमर्हसि

asya caiva samakṣaṃ tvaṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥbhrātṝṇāṃ ca priyārthaṃ me snehādbhāṣitumarhasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसंभ्रमःभीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā snehādāgatasaṃbhramaḥbhīṣmo bhāgīrathīputra idaṃ vacanamabravīt

हन्त ते कथयिष्यामि कथामतिमनोरमाम्अस्य विष्णोः पुरा राजन्प्रभावोऽयं मया श्रुतः

hanta te kathayiṣyāmi kathāmatimanoramāmasya viṣṇoḥ purā rājanprabhāvo'yaṃ mayā śrutaḥ

यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणुरुद्राण्याः संशयो यश्च दंपत्योस्तं च मे शृणु

yaśca govṛṣabhāṅkasya prabhāvastaṃ ca me śṛṇurudrāṇyāḥ saṃśayo yaśca daṃpatyostaṃ ca me śṛṇu

व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम्दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ

vrataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇo dvādaśavārṣikamdīkṣitaṃ cāgatau draṣṭumubhau nāradaparvatau

कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरःदेवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च

kṛṣṇadvaipāyanaścaiva dhaumyaśca japatāṃ varaḥdevalaḥ kāśyapaścaiva hastikāśyapa eva ca

अपरे ऋषयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताःशिष्यैरनुगताः सर्वे देवकल्पैस्तपोधनैः

apare ṛṣayaḥ santo dīkṣādamasamanvitāḥśiṣyairanugatāḥ sarve devakalpaistapodhanaiḥ

तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम्देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत्

teṣāmatithisatkāramarcanīyaṃ kulocitamdevakītanayaḥ prīto devakalpamakalpayat

हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु चउपोपविविशुः प्रीता विष्टरेषु महर्षयः

hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu caupopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ

कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताःराजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः

kathāścakrustataste tu madhurā dharmasaṃhitāḥrājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapodhanāḥ

ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम्वक्त्रान्निःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः

tato nārāyaṇaṃ tejo vratacaryendhanotthitamvaktrānniḥsṛtya kṛṣṇasya vahniradbhutakarmaṇaḥ

सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम्सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम्

so'gnirdadāha taṃ śailaṃ sadrumaṃ salatākṣupamsapakṣimṛgasaṃghātaṃ saśvāpadasarīsṛpam

मृगैश्च विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम्शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम्

mṛgaiśca vividhākārairhāhābhūtamacetanamśikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanam

स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषतःविष्णोः समीपमागम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत्

sa tu vahnirmahājvālo dagdhvā sarvamaśeṣataḥviṣṇoḥ samīpamāgamya pādau śiṣyavadaspṛśat

ततो विष्णुर्वनं दृष्ट्वा निर्दग्धमरिकर्शनःसौम्यैर्दृष्टिनिपातैस्तत्पुनः प्रकृतिमानयत्

tato viṣṇurvanaṃ dṛṣṭvā nirdagdhamarikarśanaḥsaumyairdṛṣṭinipātaistatpunaḥ prakṛtimānayat

तथैव स गिरिर्भूयः प्रपुष्पितलताद्रुमःसपक्षिगणसंघुष्टः सश्वापदसरीसृपः

tathaiva sa girirbhūyaḥ prapuṣpitalatādrumaḥsapakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ saśvāpadasarīsṛpaḥ

तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस्तदाविस्मितो हृष्टलोमा च बभूवास्राविलेक्षणः

tadadbhutamacintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇastadāvismito hṛṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ

ततो नारायणो दृष्ट्वा तानृषीन्विस्मयान्वितान्प्रश्रितं मधुरं स्निग्धं पप्रच्छ वदतां वरः

tato nārāyaṇo dṛṣṭvā tānṛṣīnvismayānvitānpraśritaṃ madhuraṃ snigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ

किमस्य ऋषिपूगस्य त्यक्तसङ्गस्य नित्यशःनिर्ममस्यागमवतो विस्मयः समुपागतः

kimasya ṛṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥnirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ

एतं मे संशयं सर्वं याथातथ्यमनिन्दिताःऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चितार्थं तपोधनाः

etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyamaninditāḥṛṣayo vaktumarhanti niścitārthaṃ tapodhanāḥ

ऋषय ऊचुःभवान्विसृजते लोकान्भवान्संहरते पुनःभवाञ्शीतं भवानुष्णं भवानेव प्रवर्षति

ṛṣaya ūcuḥbhavānvisṛjate lokānbhavānsaṃharate punaḥbhavāñśītaṃ bhavānuṣṇaṃ bhavāneva pravarṣati

पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि चतेषां पिता त्वं माता च प्रभुः प्रभव एव च

pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi cateṣāṃ pitā tvaṃ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca

एतन्नो विस्मयकरं प्रशंस मधुसूदनत्वमेवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर्विनिर्गमम्

etanno vismayakaraṃ praśaṃsa madhusūdanatvamevārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahnervinirgamam

ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शनयच्छ्रुतं यच्च दृष्टं नस्तत्प्रवक्ष्यामहे हरे

tato vigatasaṃtrāsā vayamapyarikarśanayacchrutaṃ yacca dṛṣṭaṃ nastatpravakṣyāmahe hare

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

एतत्तद्वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद्विनिःसृतम्कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरिः

etattadvaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrādviniḥsṛtamkṛṣṇavartmā yugāntābho yenāyaṃ mathito giriḥ

ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाःभवन्तो व्यथिताश्चासन्देवकल्पास्तपोधनाः

ṛṣayaścārtimāpannā jitakrodhā jitendriyāḥbhavanto vyathitāścāsandevakalpāstapodhanāḥ

व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवयामम वह्निः समुद्भूतो न वै व्यथितुमर्हथ

vratacaryāparītasya tapasvivratasevayāmama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitumarhatha

व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम्पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा स्रष्टुमागतः

vrataṃ cartumihāyātastvahaṃ girimimaṃ śubhamputraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā sraṣṭumāgataḥ

ततो ममात्मा यो देहे सोऽग्निर्भूत्वा विनिःसृतःगतश्च वरदं द्रष्टुं सर्वलोकपितामहम्

tato mamātmā yo dehe so'gnirbhūtvā viniḥsṛtaḥgataśca varadaṃ draṣṭuṃ sarvalokapitāmaham

तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाःतेजसोऽर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वजः

tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥtejaso'rdhena putraste bhaviteti vṛṣadhvajaḥ

सोऽयं वह्निरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम्शिष्यवत्परिचर्याथ शान्तः प्रकृतिमागतः

so'yaṃ vahnirupāgamya pādamūle mamāntikamśiṣyavatparicaryātha śāntaḥ prakṛtimāgataḥ

एतदस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतःमया प्रेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपोधनाः

etadasya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥmayā premṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ

सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाःतपस्विव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिताः

sarvatra gatiravyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥtapasvivratasaṃdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ

यच्छ्रुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुविआश्चर्यं परमं किंचित्तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे

yacchrutaṃ yacca vo dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuviāścaryaṃ paramaṃ kiṃcittadbhavanto bruvantu me

तस्यामृतनिकाशस्य वाङ्मधोरस्ति मे स्पृहाभवद्भिः कथितस्येह तपोवननिवासिभिः

tasyāmṛtanikāśasya vāṅmadhorasti me spṛhābhavadbhiḥ kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ

यद्यप्यहमदृष्टं वा दिव्यमद्भुतदर्शनम्दिवि वा भुवि वा किंचित्पश्याम्यमलदर्शनाः

yadyapyahamadṛṣṭaṃ vā divyamadbhutadarśanamdivi vā bhuvi vā kiṃcitpaśyāmyamaladarśanāḥ

प्रकृतिः सा मम परा न क्वचित्प्रतिहन्यतेन चात्मगतमैश्वर्यमाश्चर्यं प्रतिभाति मे

prakṛtiḥ sā mama parā na kvacitpratihanyatena cātmagatamaiśvaryamāścaryaṃ pratibhāti me

श्रद्धेयः कथितो ह्यर्थः सज्जनश्रवणं गतःचिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यमिवार्पितम्

śraddheyaḥ kathito hyarthaḥ sajjanaśravaṇaṃ gataḥciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyamivārpitam

तदहं सज्जनमुखान्निःसृतं तत्समागमेकथयिष्याम्यहरहर्बुद्धिदीपकरं नृणाम्

tadahaṃ sajjanamukhānniḥsṛtaṃ tatsamāgamekathayiṣyāmyaharaharbuddhidīpakaraṃ nṛṇām

ततो मुनिगणाः सर्वे प्रश्रिताः कृष्णसंनिधौनेत्रैः पद्मदलप्रख्यैरपश्यन्त जनार्दनम्

tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kṛṣṇasaṃnidhaunetraiḥ padmadalaprakhyairapaśyanta janārdanam

वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरेवाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम्

vardhayantastathaivānye pūjayantastathāparevāgbhirṛgbhūṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam

ततो मुनिगणाः सर्वे नारदं देवदर्शनम्तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम्

tato munigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanamtadā niyojayāmāsurvacane vākyakovidam

यदाश्चर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभोअनुभूतं मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरायणैः

yadāścaryamacintyaṃ ca girau himavati prabhoanubhūtaṃ munigaṇaistīrthayātrāparāyaṇaiḥ

तद्भवानृषिसंघस्य हितार्थं सर्वचोदितःयथादृष्टं हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमर्हति

tadbhavānṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacoditaḥyathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvamākhyātumarhati

एवमुक्तः स मुनिभिर्नारदो भगवानृषिःकथयामास देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम्

evamuktaḥ sa munibhirnārado bhagavānṛṣiḥkathayāmāsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhām