Parva.Adhyaya 13.130

उमोवाचदेशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु चस्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च

umovācadeśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu casravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca

देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताःमूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः

deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥmūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ

तेषामपि विधिं पुण्यं श्रोतुमिच्छामि शंकरवानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु

teṣāmapi vidhiṃ puṇyaṃ śrotumicchāmi śaṃkaravānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिताश्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव

vānaprastheṣu yo dharmastaṃ me śṛṇu samāhitāśrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava

संसिद्धैर्नियतैः सद्भिर्वनवासमुपागतैःवानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम्

saṃsiddhairniyataiḥ sadbhirvanavāsamupāgataiḥvānaprasthairidaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam

त्रिकालमभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रियाअग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा

trikālamabhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyāagnihotraparispanda iṣṭihomavidhistathā

नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम्इङ्गुदैरण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम्

nīvāragrahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇamiṅgudairaṇḍatailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam

योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम्वीरशय्यामुपासद्भिर्वीरस्थानोपसेविभिः

yogacaryākṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanamvīraśayyāmupāsadbhirvīrasthānopasevibhiḥ

युक्तैर्योगवहैः सद्भिर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथामण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायनिषेविभिः

yuktairyogavahaiḥ sadbhirgrīṣme pañcatapaistathāmaṇḍūkayoganiyatairyathānyāyaniṣevibhiḥ

वीरासनगतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथाशीतयोगोऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः

vīrāsanagatairnityaṃ sthaṇḍile śayanaistathāśītayogo'gniyogaśca cartavyo dharmabuddhibhiḥ

अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैःअश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः

abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śaivālottarabhojanaiḥaśmakuṭṭaistathā dāntaiḥ saṃprakṣālaistathāparaiḥ

चीरवल्कलसंवीतैर्मृगचर्मनिवासिभिःकार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि

cīravalkalasaṃvītairmṛgacarmanivāsibhiḥkāryā yātrā yathākālaṃ yathādharmaṃ yathāvidhi

वननित्यैर्वनचरैर्वनपैर्वनगोचरैःवनं गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः

vananityairvanacarairvanapairvanagocaraiḥvanaṃ gurumivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ

तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम्नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम्

teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇamnāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam

अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम्पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च

aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇampaurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñastathaiva ca

विमुक्ता दारसंयोगैर्विमुक्ताः सर्वसंकरैःविमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने

vimuktā dārasaṃyogairvimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥvimuktāḥ sarvapāpaiśca caranti munayo vane

स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदासन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्

srugbhāṇḍaparamā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadāsantaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṃ gatim

ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम्गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात्

brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatamgacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt

एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभःविस्तरेणार्थसंपन्नो यथास्थूलमुदाहृतः

eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥvistareṇārthasaṃpanno yathāsthūlamudāhṛtaḥ

उमोवाचभगवन्देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृतयो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद

umovācabhagavandevadeveśa sarvabhūtanamaskṛtayo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada

सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनःस्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः

siddhivādeṣu saṃsiddhāstathā vananivāsinaḥsvairiṇo dārasaṃyuktāsteṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणःतेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम्

svairiṇastāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥteṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaśca vāsarātriśca kāraṇam

त्रिकालमभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत्समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम्

trikālamabhiṣekaśca hotraṃ tvṛṣikṛtaṃ mahatsamādhiḥ satpathasthānaṃ yathoditaniṣevaṇam

ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम्यदि सेवन्ति धर्मांस्तानाप्नुवन्ति तपःफलम्

ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsināmyadi sevanti dharmāṃstānāpnuvanti tapaḥphalam

ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाःचरन्ति विधिदृष्टं तदृतुकालाभिगामिनः

ye ca daṃpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥcaranti vidhidṛṣṭaṃ tadṛtukālābhigāminaḥ

तेषामृषिकृतो धर्मो धर्मिणामुपपद्यतेन कामकारात्कामोऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः

teṣāmṛṣikṛto dharmo dharmiṇāmupapadyatena kāmakārātkāmo'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ

सर्वभूतेषु यः सम्यग्ददात्यभयदक्षिणाम्हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते

sarvabhūteṣu yaḥ samyagdadātyabhayadakṣiṇāmhiṃsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate

सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतःसर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते

sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥsarvabhūtātmabhūtaśca sa vai dharmeṇa yujyate

सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते

sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavamubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate

आर्जवं धर्म इत्याहुरधर्मो जिह्म उच्यतेआर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते

ārjavaṃ dharma ityāhuradharmo jihma ucyateārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate

आर्जवो भुवने नित्यं वसत्यमरसंनिधौतस्मादार्जवनित्यः स्याद्य इच्छेद्धर्ममात्मनः

ārjavo bhuvane nityaṃ vasatyamarasaṃnidhautasmādārjavanityaḥ syādya iccheddharmamātmanaḥ

क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतोऽविहिंसकःधर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते

kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto'vihiṃsakaḥdharme ratamanā nityaṃ naro dharmeṇa yujyate

व्यपेततन्द्रो धर्मात्मा शक्या सत्पथमाश्रितःचारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते

vyapetatandro dharmātmā śakyā satpathamāśritaḥcāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate

उमोवाचआश्रमाभिरता देव तापसा ये तपोधनाःदीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते

umovācaāśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥdīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te

राजानो राजपुत्राश्च निर्धना वा महाधनाःकर्मणा केन भगवन्प्राप्नुवन्ति महाफलम्

rājāno rājaputrāśca nirdhanā vā mahādhanāḥkarmaṇā kena bhagavanprāpnuvanti mahāphalam

नित्यं स्थानमुपागम्य दिव्यचन्दनरूषिताःकेन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचराः

nityaṃ sthānamupāgamya divyacandanarūṣitāḥkena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ

एतं मे संशयं देव तपश्चर्यागतं शुभम्शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन

etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryāgataṃ śubhamśaṃsa sarvamaśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

उपवासव्रतैर्दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनःसंसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः

upavāsavratairdāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥsaṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modantyanāmayāḥ

मण्डूकयोगशयनो यथास्थानं यथाविधिदीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते

maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṃ yathāvidhidīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate

शष्पं मृगमुखोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवतेदीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम्

śaṣpaṃ mṛgamukhotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevatedīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchatyamarāvatīm

शैवालं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतो यो निषेवतेशीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत्परमां गतिम्

śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tadvrato yo niṣevateśītayogavaho nityaṃ sa gacchetparamāṃ gatim

वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा फलमूलाशनोऽपि वायक्षेष्वैश्वर्यमाधाय मोदतेऽप्सरसां गणैः

vāyubhakṣo'mbubhakṣo vā phalamūlāśano'pi vāyakṣeṣvaiśvaryamādhāya modate'psarasāṃ gaṇaiḥ

अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणाचीर्त्वा द्वादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः

agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇācīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ

आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम्मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः

āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikammaruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ

स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्य समन्ततःप्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

sthaṇḍile śuddhamākāśaṃ parigṛhya samantataḥpraviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि चगृहाणि च महार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि

sthaṇḍilasya phalānyāhuryānāni śayanāni cagṛhāṇi ca mahārhāṇi candraśubhrāṇi bhāmini

आत्मानमुपजीवन्यो नियतो नियताशनःदेहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते

ātmānamupajīvanyo niyato niyatāśanaḥdehaṃ vānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकमश्नुते

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīmtyaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lokamaśnute

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मोदते

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīmaśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate

साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहःचीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम्स्वर्गलोकमवाप्नोति देवैश्च सह मोदते

sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥcīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmekāṃ manogatāmsvargalokamavāpnoti devaiśca saha modate

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्हुत्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīmhutvāgnau dehamutsṛjya vahniloke mahīyate

यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विजःआत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः

yastu devi yathānyāyaṃ dīkṣito niyato dvijaḥātmanyātmānamādhāya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम्अरणीसहितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतः

cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmekāṃ manogatāmaraṇīsahitaṃ skandhe baddhvā gacchatyanāvṛtaḥ

वीराध्वानमना नित्यं वीरासनरतस्तथावीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात्

vīrādhvānamanā nityaṃ vīrāsanaratastathāvīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatimāpnuyāt

स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृतःदिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषितःसुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह

sa śakralokago nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥdivyapuṣpasamākīrṇo divyacandanabhūṣitaḥsukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha

वीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदासत्त्वस्थः सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिःवीराध्वानं प्रपद्येद्यस्तस्य लोकाः सनातनाः

vīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadāsattvasthaḥ sarvamutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥvīrādhvānaṃ prapadyedyastasya lokāḥ sanātanāḥ

कामगेन विमानेन स वै चरति च्छन्दतःशक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते च निरामयः

kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥśakralokagataḥ śrīmānmodate ca nirāmayaḥ