Parva.Adhyaya 13.129

उमोवाचउक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाःसर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे

umovācauktāstvayā pṛthagdharmāścāturvarṇyahitāḥ śubhāḥsarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃstaṃ bravīhi me

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिनालोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः

brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinālokāṃstārayituṃ kṛtsnānmartyeṣu kṣitidevatāḥ

तेषामिमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम्ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः

teṣāmimaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayambrāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ

इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवापृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृणु

ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvāpṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭāstānapi me śṛṇu

वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरःशिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः

vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato'paraḥśiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktastrayo dharmāḥ sanātanāḥ

त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनःत्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः

traividyo brāhmaṇo vidvānna cādhyayanajīvanaḥtrikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ

षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरःवृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता

ṣaḍimāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥvṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā

यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौअध्यापनमधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः

yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahauadhyāpanamadhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāgdvijaḥ

नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनःदानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि

nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥdānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi

अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशःगृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान्

ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥgṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān

पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयकःदाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः

pañcayajñaviśuddhātmā satyavāganasūyakaḥdātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ

अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथाअतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः

amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradastathāatithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ

पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथादीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः

pādyamarghyaṃ yathānyāyamāsanaṃ śayanaṃ tathādīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ

प्रातरुत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य चसत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः

prātarutthāya cācamya bhojanenopamantrya casatkṛtyānuvrajedyaśca tasya dharmaḥ sanātanaḥ

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम्

sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśamśūdradharmaḥ samākhyātastrivarṇaparicāraṇam

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयतेतमहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्

pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyatetamahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham

दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत्तथापुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता

dātavyamasakṛcchaktyā yaṣṭavyamasakṛttathāpuṣṭikarmavidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtimicchatā

धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम्कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः

dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanamkartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ

एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिमिच्छताएकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्

ekenāṃśena dharmārthaścartavyo bhūtimicchatāekenāṃśena kāmārtha ekamaṃśaṃ vivardhayet

निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतःतस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः

nivṛttilakṣaṇastvanyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥtasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ

सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिताआशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम्

sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitāāśāpāśavimokṣaśca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām

न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासनेन त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये

na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsanena tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye

अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणःयुक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च

adhyātmagatacitto yastanmanāstatparāyaṇaḥyukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānameva ca

वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनःनदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः

vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāraniveśanaḥnadīpulinaśāyī ca nadītīraratiśca yaḥ

विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजःआत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः

vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥātmanyevātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ

स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणापरिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः

sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇāparivrajati yo yuktastasya dharmaḥ sanātanaḥ

न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरःयुक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः

na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥyukto hyaṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ

एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम्यो मार्गमनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते

eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satāmyo mārgamanuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate

चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकःहंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः

caturvidhā bhikṣavaste kuṭīcarakṛtodakaḥhaṃsaḥ paramahaṃsaśca yo yaḥ paścātsa uttamaḥ

अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरोऽग्रतःअदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम्

ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro'grataḥaduḥkhamasukhaṃ saumyamajarāmaramavyayam

उमोवाचगार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वयाभाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान्

umovācagārhasthyo mokṣadharmaśca sajjanācaritastvayābhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaskaro mahān

ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यनुत्तमम्स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु

ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śrotumicchāmyanuttamamspṛhā bhavati me nityaṃ tapovananivāsiṣu

आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम्तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्

ājyadhūmodbhavo gandho ruṇaddhīva tapovanamtaṃ dṛṣṭvā me manaḥ prītaṃ maheśvara sadā bhavet

एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभोसर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मेनिखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्

etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibhosarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva menikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātatham

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम्यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे

hanta te'haṃ pravakṣyāmi munidharmamanuttamamyaṃ kṛtvā munayo yānti siddhiṃ svatapasā śubhe

फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदातं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः

phenapānāmṛṣīṇāṃ yo dharmo dharmavidāṃ sadātaṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmamāditaḥ

उञ्छन्ति सततं तस्मिन्ब्राह्मं फेनोत्करं शुभम्अमृतं ब्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि

uñchanti satataṃ tasminbrāhmaṃ phenotkaraṃ śubhamamṛtaṃ brahmaṇā pītaṃ madhuraṃ prasṛtaṃ divi

एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधनेधर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु

eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapodhanedharmacaryākṛto mārgo vālakhilyagaṇe śṛṇu

वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनयः सूर्यमण्डलेउञ्छमुञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिमास्थिताः

vālakhilyāstapaḥsiddhā munayaḥ sūryamaṇḍaleuñchamuñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttimāsthitāḥ

मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससःनिर्द्वंद्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः

mṛganirmokavasanāścīravalkalavāsasaḥnirdvaṃdvāḥ satpathaṃ prāptā vālakhilyāstapodhanāḥ

अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताःतपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत्

aṅguṣṭhaparvamātrāste sveṣvaṅgeṣu vyavasthitāḥtapaścaraṇamīhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahat

ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धयेद्योतयन्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः

te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārthasiddhayedyotayanto diśaḥ sarvāstapasā dagdhakilbiṣāḥ

ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाःसन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये

ye tvanye śuddhamanaso dayādharmaparāyaṇāḥsantaścakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāśca ye

पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधिसंप्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा

pitṛlokasamīpasthāsta uñchanti yathāvidhisaṃprakṣālāśmakuṭṭāśca dantolūkhalinastathā

सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव चउञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनियतेन्द्रियाः

somapānāṃ ca devānāmūṣmapāṇāṃ tathaiva cauñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ

तेषामग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथायज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते

teṣāmagnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathāyajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate

एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैःऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु

eṣa cakracarairdevi devalokacarairdvijaiḥṛṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo'nyastamapi me śṛṇu

सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियःकामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः

sarveṣvevarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥkāmakrodhau tataḥ paścājjetavyāviti me matiḥ

अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम्सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा

agnihotraparispando dharmarātrisamāsanamsomayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā

नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिःसर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोञ्छार्जितेन वै

nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥsarvātithyaṃ ca kartavyamannenoñchārjitena vai

निवृत्तिरुपभोगस्य गोरसानां च वै रतिःस्थण्डिले शयनं योगः शाकपर्णनिषेवणम्

nivṛttirupabhogasya gorasānāṃ ca vai ratiḥsthaṇḍile śayanaṃ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam

फलमूलाशनं वायुरापः शैवलभक्षणम्ऋषीणां नियमा ह्येते यैर्जयन्त्यजितां गतिम्

phalamūlāśanaṃ vāyurāpaḥ śaivalabhakṣaṇamṛṣīṇāṃ niyamā hyete yairjayantyajitāṃ gatim

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जनेअतीतपात्रसंचारे काले विगतभैक्षके

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjaneatītapātrasaṃcāre kāle vigatabhaikṣake

अतिथिं काङ्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनःसत्यधर्मरतिः क्षान्तो मुनिधर्मेण युज्यते

atithiṃ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānnakṛtabhojanaḥsatyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate

न स्तम्भी न च मानी यो न प्रमत्तो न विस्मितःमित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तमः

na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥmitrāmitrasamo maitro yaḥ sa dharmaviduttamaḥ