Parva.Adhyaya 13.131

उमोवाचभगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातनदक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महानयम्

umovācabhagavanbhaganetraghna pūṣṇo daśanapātanadakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahānayam

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवाकेन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्

cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvākena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām

वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत्प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम्

vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavetpratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायतेक्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो

kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyatekṣatriyaḥ śūdratāmeti kena vā karmaṇā vibho

एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघत्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः

etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate'naghatrayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyamāpnuyuḥ

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्ब्राह्मणः शुभेक्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः

brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargādbrāhmaṇaḥ śubhekṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargāditi me matiḥ

कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजःज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः

karmaṇā duṣkṛteneha sthānādbhraśyati vai dvijaḥjyeṣṭhaṃ varṇamanuprāpya tasmādrakṣeta vai dvijaḥ

स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवतिक्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति

sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyamupajīvatikṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati

यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवतेब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते

yastu vipratvamutsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevatebrāhmaṇyātsa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate

वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयःब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा

vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥbrāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karotyalpamatiḥ sadā

स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात्स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते

sa dvijo vaiśyatāmeti vaiśyo vā śūdratāmiyātsvadharmātpracyuto viprastataḥ śūdratvamāpnute

तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतःब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते

tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥbrahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate

क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणिस्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते

kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇisvāni karmāṇyapāhāya śūdrakarmāṇi sevate

स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतःब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः

svasthānātsa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥbrāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ

यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिःधर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते

yastu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñśuciḥdharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalamaśnute

इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम्अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते

idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritamadhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhirdharmakāmairniṣevyate

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम्घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित्

ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakamghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhicit

शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिःपितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः

śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevairmahātmabhiḥpitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇamiti me matiḥ

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वैआहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत्

śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vaiāhitāgnistathā yajvā sa śūdragatibhāgbhavet

तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानादपाकृतःब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा

tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānādapākṛtaḥbrāhmaṇaḥ śūdratāmeti nāsti tatra vicāraṇā

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वैतां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नमुपजीवति

yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vaitāṃ tāṃ yoniṃ vrajedvipro yasyānnamupajīvati

ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यतेअभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै

brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo'vamanyateabhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvātpateta vai

सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतोऽशुचिःस्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः

surāpo brahmahā kṣudraścauro bhagnavrato'śuciḥsvādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ

अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयीनिहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः

avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayīnihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ

गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यःब्रह्मद्विट्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः

gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiśca yaḥbrahmadviṭcāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ

एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथाशूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्

ebhistu karmabhirdevi śubhairācaritaistathāśūdro brāhmaṇatāṃ gacchedvaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet

शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधिशुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतःकुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः

śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhiśuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥkuryādavimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ

दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतःऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः

daivatadvijasatkartā sarvātithyakṛtavrataḥṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ

चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनःवृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति

caukṣaścaukṣajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥvṛthāmāṃsānyabhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvamṛcchati

ऋतवागनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदःयजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः

ṛtavāganahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śamakovidaḥyajate nityayajñaiśca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकःगृहस्थव्रतमातिष्ठन्द्विकालकृतभोजनः

dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥgṛhasthavratamātiṣṭhandvikālakṛtabhojanaḥ

शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदःअग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि

śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥagnihotramupāsaṃśca juhvānaśca yathāvidhi

सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनःत्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदिस वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते

sarvātithyamupātiṣṭhañśeṣānnakṛtabhojanaḥtretāgnimantravihito vaiśyo bhavati vai yadisa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate

स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतःउपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः

sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥupanīto vrataparo dvijo bhavati satkṛtaḥ

ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैराप्तदक्षिणैःअधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा

dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtairāptadakṣiṇaiḥadhīte svargamanvicchaṃstretāgniśaraṇaḥ sadā

आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः

ārtahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayansatyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ

धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकःयन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः

dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥyantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ

ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदःऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा

grāmyadharmānna seveta svacchandenārthakovidaḥṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā

सर्वोपवासी नियतः स्वाध्यायपरमः शुचिःबर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानोऽग्निगृहे सदा

sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥbarhiṣkāntarite nityaṃ śayāno'gnigṛhe sadā

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदाशूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्

sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadāśūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddhamiti bruvan

स्वार्थाद्वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत्पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः

svārthādvā yadi vā kāmānna kiṃcidupalakṣayetpitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ

स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्षमेव चत्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि

svaveśmani yathānyāyamupāste bhaikṣameva catrikālamagnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi

गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतःत्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत्

gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥtretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya dvijo bhavet

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगःविप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा

jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥvipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā

एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवःशूद्रोऽप्यागमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः

etaiḥ karmaphalairdevi nyūnajātikulodbhavaḥśūdro'pyāgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ

ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनःब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः

brāhmaṇo vāpyasadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥbrāhmaṇyaṃ puṇyamutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ

कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियःशूद्रोऽपि द्विजवत्सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत्स्वयम्

karmabhiḥ śucibhirdevi śuddhātmā vijitendriyaḥśūdro'pi dvijavatsevya iti brahmābravītsvayam

स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठतिविशुद्धः स द्विजातिर्वै विज्ञेय इति मे मतिः

svabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre'pi tiṣṭhativiśuddhaḥ sa dvijātirvai vijñeya iti me matiḥ

न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिःकारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्

na yonirnāpi saṃskāro na śrutaṃ na ca saṃnatiḥkāraṇāni dvijatvasya vṛttameva tu kāraṇam

सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयतेवृत्ते स्थितश्च सुश्रोणि ब्राह्मणत्वं निगच्छति

sarvo'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyatevṛtte sthitaśca suśroṇi brāhmaṇatvaṃ nigacchati

ब्राह्मः स्वभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिःनिर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः

brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥnirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ

एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाःस्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः

ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥsvayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ

ब्राह्मणो हि महत्क्षेत्रं लोके चरति पादवत्यत्तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी

brāhmaṇo hi mahatkṣetraṃ loke carati pādavatyattatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī

मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदाब्राह्ममार्गमतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता

mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadābrāhmamārgamatikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā

संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिनानित्यं स्वाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना

saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinānityaṃ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā

एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितःआहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते

evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥāhitāgniradhīyāno brahmabhūyāya kalpate

ब्राह्मण्यमेव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिःयोनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते

brāhmaṇyameva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥyonipratigrahādānaiḥ karmabhiśca śucismite

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद्द्विजःब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद्यथा शूद्रत्वमाप्नुते

etatte sarvamākhyātaṃ yathā śūdro bhaveddvijaḥbrāhmaṇo vā cyuto dharmādyathā śūdratvamāpnute