Parva.Adhyaya 13.132

उमोवाचभगवन्सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृतधर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो

umovācabhagavansarvabhūteśa surāsuranamaskṛtadharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho

कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदाबध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः

karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadābadhyate bandhanaiḥ pāśairmucyate'pyatha vā punaḥ

केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वासमाचारैर्गुणैर्वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः

kena śīlena vā deva karmaṇā kīdṛśena vāsamācārairguṇairvākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रतेसर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः

devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame ratesarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ

सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताःनाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः

satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥnādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनःवीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः

pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥvītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचनये न सज्जन्ति कस्मिंश्चिद्बध्यन्ते ते न कर्मभिः

karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃcanaye na sajjanti kasmiṃścidbadhyante te na karmabhiḥ

प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो दयान्विताःतुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः

prāṇātipātādviratāḥ śīlavanto dayānvitāḥtulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषुत्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः

sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣutyaktahiṃsāsamācārāste narāḥ svargagāminaḥ

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाःधर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥdharmalabdhārthabhoktāraste narāḥ svargagāminaḥ

मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च येपरदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

mātṛvatsvasṛvaccaiva nityaṃ duhitṛvacca yeparadāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ

स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन चस्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

stainyānnivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena casvabhāgyānyupajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ

स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनःअग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥagrāmyasukhabhogāśca te narāḥ svargagāminaḥ

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाःयतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः

paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥyatendriyāḥ śīlaparāste narāḥ svargagāminaḥ

एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैःअकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः

eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥakaṣāyakṛtaścaiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ

दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकःवृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैःस्वर्गवासमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः

dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥvṛttyarthaṃ dharmahetorvā sevitavyaḥ sadā naraiḥsvargavāsamabhīpsadbhirna sevyastvata uttaraḥ

उमोवाचवाचाथ बध्यते येन मुच्यतेऽप्यथ वा पुनःतानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ

umovācavācātha badhyate yena mucyate'pyatha vā punaḥtāni karmāṇi me deva vada bhūtapate'nagha

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथाये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः

ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāttathāye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ

वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात्तथैव चअनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

vṛttyarthaṃ dharmahetorvā kāmakārāttathaiva caanṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ

श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम्स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitāmsvāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ

कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम्अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः

kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giramapaiśunyaratāḥ santaste narāḥ svargagāminaḥ

पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम्ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

piśunāṃ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṃ giramṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ

वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाःसर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

varjayanti sadā sūcyaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥsarvabhūtasamā dāntāste narāḥ svargagāminaḥ

शठप्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाःसौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

śaṭhapralāpādviratā viruddhaparivarjakāḥsaumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

न कोपाद्व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम्सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः

na kopādvyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīmsāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ

एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैःशुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः

eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥśubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ

उमोवाचमनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदातन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक्

umovācamanasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadātanme brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदास्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु

mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadāsvargaṃ gacchanti kalyāṇi tanme kīrtayataḥ śṛṇu

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिःबध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने

duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥbadhyate mānavo yena śṛṇu cānyacchubhānane

अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराःमनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥmanasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ

ग्रामे गृहे वा यद्द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम्नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

grāme gṛhe vā yaddravyaṃ pārakyaṃ vijane sthitamnābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

तथैव परदारान्ये कामवृत्तान्रहोगतान्मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

tathaiva paradārānye kāmavṛttānrahogatānmanasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ

शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराःभजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः

śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥbhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ svargagāminaḥ

श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराःस्वैरर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः

śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥsvairarthaiḥ parisaṃtuṣṭāste narāḥ svargagāminaḥ

अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तपराः सदासर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः

avairā ye tvanāyāsā maitracittaparāḥ sadāsarvabhūtadayāvantaste narāḥ svargagāminaḥ

श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाःधर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

śraddhāvanto dayāvantaścokṣāścokṣajanapriyāḥdharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचयेविपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः

śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcayevipākajñāśca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ

न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदासमतां समनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

nyāyopetā guṇopetā devadvijaparāḥ sadāsamatāṃ samanuprāptāste narāḥ svargagāminaḥ

शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताःस्वर्गमार्गोपगा भूयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

śubhaiḥ karmaphalairdevi mayaite parikīrtitāḥsvargamārgopagā bhūyaḥ kimanyacchrotumicchasi

उमोवाचमहान्मे संशयः कश्चिन्मर्त्यान्प्रति महेश्वरतस्मात्तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं त्वमर्हसि

umovācamahānme saṃśayaḥ kaścinmartyānprati maheśvaratasmāttaṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tvamarhasi

केनायुर्लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभोतपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत्

kenāyurlabhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabhotapasā vāpi deveśa kenāyurlabhate mahat

क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवःविपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित

kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥvipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktumarhasyanindita

अपरे च महाभोगा मन्दभोगास्तथापरेअकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे

apare ca mahābhogā mandabhogāstathāpareakulīnāstathā cānye kulīnāśca tathāpare

दुर्दर्शाः केचिदाभान्ति नराः काष्ठमया इवप्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः

durdarśāḥ kecidābhānti narāḥ kāṣṭhamayā ivapriyadarśāstathā cānye darśanādeva mānavāḥ

दुष्प्रज्ञाः केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिताःमहाप्रज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानदर्शिनः

duṣprajñāḥ kecidābhānti kecidābhānti paṇḍitāḥmahāprajñāstathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ

अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरेदृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे शंसितुमर्हसि

alpābādhāstathā kecinmahābādhāstathāparedṛśyante puruṣā deva tanme śaṃsitumarhasi

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम्मर्त्यलोके नराः सर्वे येन स्वं भुञ्जते फलम्

hanta te'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayammartyaloke narāḥ sarve yena svaṃ bhuñjate phalam

प्राणातिपाती यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतस्तथानित्यमुद्यतदण्डश्च हन्ति भूतगणान्नरः

prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatastathānityamudyatadaṇḍaśca hanti bhūtagaṇānnaraḥ

निर्दयः सर्वभूतानां नित्यमुद्वेगकारकःअपि कीटपिपीलानामशरण्यः सुनिर्घृणः

nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityamudvegakārakaḥapi kīṭapipīlānāmaśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ

एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यतेविपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते

evaṃbhūto naro devi nirayaṃ pratipadyateviparītastu dharmātmā rūpavānabhijāyate

निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकःयातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः

nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargamahiṃsakaḥyātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ

अथ चेन्निरयात्तस्मात्समुत्तरति कर्हिचित्मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते

atha cennirayāttasmātsamuttarati karhicitmānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyustatra jāyate

पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नरःअप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते

pāpena karmaṇā devi baddho hiṃsāratirnaraḥapriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyurupajāyate

यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकःनिक्षिप्तदण्डो निर्दण्डो न हिनस्ति कदाचन

yastu śuklābhijātīyaḥ prāṇighātavivarjakaḥnikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadācana

न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदतेसर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथापरे

na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodatesarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathāpare

ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्नुतेउपपन्नान्सुखान्भोगानुपाश्नाति मुदा युतः

īdṛśaḥ puruṣotkarṣo devi devatvamaśnuteupapannānsukhānbhogānupāśnāti mudā yutaḥ

अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यतेतत्र दीर्घायुरुत्पन्नः स नरः सुखमेधते

atha cenmānuṣe loke kadācidupapadyatetatra dīrghāyurutpannaḥ sa naraḥ sukhamedhate

एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम्प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः

evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇāmprāṇihiṃsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ