Parva.Adhyaya 13.134

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनिसाध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे

parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsinisādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje

दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणिपृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्

dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇipṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam

सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सतीमार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च

sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satīmārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhirvaiśravaṇasya ca

वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चलारोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः

varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalārohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ

अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताःपृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः

aditiḥ kaśyapasyātha sarvāstāḥ patidevatāḥpṛṣṭāścopāsitāścaiva tāstvayā devi nityaśaḥ

तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनिस्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाहृतमादितः

tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādinistrīdharmaṃ śrotumicchāmi tvayodāhṛtamāditaḥ

सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रतासमानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च तेत्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वमुपैष्यति

sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratāsamānasāravīryā ca tapastīvraṃ kṛtaṃ ca tetvayā hyukto viśeṣeṇa pramāṇatvamupaiṣyati

स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदागौर्गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा

striyaścaiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadāgaurgāṃ gacchati suśroṇi lokeṣveṣā sthitiḥ sadā

मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद्विनिःसृतासुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी

mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhādviniḥsṛtāsurakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī

तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभेतस्मादशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे

tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhetasmādaśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me

उमोवाचभगवन्सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भवत्वत्प्रभावादियं देव वाक्चैव प्रतिभाति मे

umovācabhagavansarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhavatvatprabhāvādiyaṃ deva vākcaiva pratibhāti me

इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युताःउपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते

imāstu nadyo deveśa sarvatīrthodakairyutāḥupasparśanahetostvā samīpasthā upāsate

एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशःप्रभवन्योऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते

etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmyanupūrvaśaḥprabhavanyo'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate

स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियमेवानुधावतिमया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः

strī ca bhūteśa satataṃ striyamevānudhāvatimayā saṃmānitāścaiva bhaviṣyanti saridvarāḥ

एषा सरस्वती पुण्या नदीनामुत्तमा नदीप्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी

eṣā sarasvatī puṇyā nadīnāmuttamā nadīprathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī

विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावतीशतद्रुर्देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा

vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatīśatadrurdevikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā

तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृतागगनाद्गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा

tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtāgaganādgāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā

इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरास्मितपूर्वमिवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा

ityuktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varāsmitapūrvamivābhāṣya sarvāstāḥ saritastadā

अपृच्छद्देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सलास्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः

apṛcchaddevamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalāstrīdharmakuśalāstā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ

अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितःतं तु संमन्त्र्य युष्माभिर्वक्तुमिच्छामि शंकरे

ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥtaṃ tu saṃmantrya yuṣmābhirvaktumicchāmi śaṃkare

न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित्दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्

na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasyacitdivi vā sāgaragamāstena vo mānayāmyaham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाःततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम्

evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥtato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām

बह्वीभिर्बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिताशैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम्

bahvībhirbuddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitāśailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām

बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदासस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनमब्रवीत्

buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradāsasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanamabravīt

धन्याः स्मोऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणाया त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर्मानयसेऽनघे

dhanyāḥ smo'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇāyā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīrmānayase'naghe

प्रभवन्पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनःनूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति

prabhavanpṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥnūnaṃ janamaduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati

ज्ञानविज्ञानसंपन्नानूहापोहविशारदान्प्रवक्तॄन्पृच्छते योऽन्यान्स वै ना पदमर्च्छति

jñānavijñānasaṃpannānūhāpohaviśāradānpravaktṝnpṛcchate yo'nyānsa vai nā padamarcchati

अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदिअन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः

anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadianyathaiva hyahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ

दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थितेत्वमेवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्ममनुशासितुम्

divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthitetvamevārhasi no devi strīdharmamanuśāsitum

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर्गुणैःप्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी

tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhirguṇaiḥprāha sarvamaśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī

स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधितमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत्

strīdharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhitamahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet

स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतःसहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपतः

strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥsahadharmacarī bharturbhavatyagnisamīpataḥ

सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शनाअनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanāananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

सा भवेद्धर्मपरमा सा भवेद्धर्मभागिनीदेववत्सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति

sā bhaveddharmaparamā sā bhaveddharmabhāginīdevavatsatataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati

शुश्रूषां परिचारं च देववद्या करोति चनान्यभावा ह्यविमनाः सुव्रता सुखदर्शना

śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavadyā karoti canānyabhāvā hyavimanāḥ suvratā sukhadarśanā

पुत्रवक्त्रमिवाभीक्ष्णं भर्तुर्वदनमीक्षतेया साध्वी नियताचारा सा भवेद्धर्मचारिणी

putravaktramivābhīkṣṇaṃ bharturvadanamīkṣateyā sādhvī niyatācārā sā bhaveddharmacāriṇī

श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम्अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

śrutvā daṃpatidharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubhamananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषासुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता

paruṣāṇyapi coktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣāsuprasannamukhī bharturyā nārī sā pativratā

न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षतेभर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद्धर्मचारिणी

na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣatebhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaveddharmacāriṇī

दरिद्रं व्याधितं दीनमध्वना परिकर्शितम्पतिं पुत्रमिवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी

daridraṃ vyādhitaṃ dīnamadhvanā parikarśitampatiṃ putramivopāste sā nārī dharmabhāginī

या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत्पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavetpatipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī

शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्यविमनाः सदासुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी

śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karotyavimanāḥ sadāsupratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī

न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथास्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी

na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathāspṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī

कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रतासुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना

kalyotthānaratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratāsusaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदादेवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह

agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradādevatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha

शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधितुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते

śeṣānnamupabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhituṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate

श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्वितामातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना

śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitāmātāpitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā

ब्राह्मणान्दुर्बलानाथान्दीनान्धकृपणांस्तथाबिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी

brāhmaṇāndurbalānāthāndīnāndhakṛpaṇāṃstathābibhartyannena yā nārī sā pativratabhāginī

व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वयापतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी

vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ laghusattvayāpaticittā patihitā sā pativratabhāginī

पुण्यमेतत्तपश्चैव स्वर्गश्चैष सनातनःया नारी भर्तृपरमा भवेद्भर्तृव्रता शिवा

puṇyametattapaścaiva svargaścaiṣa sanātanaḥyā nārī bhartṛparamā bhavedbhartṛvratā śivā

पतिर्हि देवो नारीणां पतिर्बन्धुः पतिर्गतिःपत्या समा गतिर्नास्ति दैवतं वा यथा पतिः

patirhi devo nārīṇāṃ patirbandhuḥ patirgatiḥpatyā samā gatirnāsti daivataṃ vā yathā patiḥ

पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत्अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वर

patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavetahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayyaprīte maheśvara

यद्यकार्यमधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम्पतिर्ब्रूयाद्दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन

yadyakāryamadharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanampatirbrūyāddaridro vā vyādhito vā kathaṃcana

आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितोऽपि वाआपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यमविशङ्कया

āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito'pi vāāpaddharmānanuprekṣya tatkāryamaviśaṅkayā

एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात्तवया त्वेवंभाविनी नारी सा भवेद्धर्मभागिनी

eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāttavayā tvevaṃbhāvinī nārī sā bhaveddharmabhāginī

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम्लोकान्विसर्जयामास सर्वैरनुचरैः सह

ityuktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutāmlokānvisarjayāmāsa sarvairanucaraiḥ saha

ततो ययुर्भूतगणाः सरितश्च यथागतम्गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रणम्य शिरसा भवम्

tato yayurbhūtagaṇāḥ saritaśca yathāgatamgandharvāpsarasaścaiva praṇamya śirasā bhavam