Parva.Adhyaya 13.147

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दनेभीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

ityuktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandanebhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वरप्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत्

nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ varapratyakṣamāgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नास्त्यत्र संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिःशृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वमनुपृच्छसि

nāstyatra saṃśayaḥ kaściditi me vartate matiḥśṛṇu vakṣyāmi te prājña samyaktvamanupṛcchasi

संशयः सुगमो राजन्निर्णयस्त्वत्र दुर्गमःदृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम्

saṃśayaḥ sugamo rājannirṇayastvatra durgamaḥdṛṣṭaṃ śrutamanantaṃ hi yatra saṃśayadarśanam

प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः प्राज्ञमानिनःनास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव चतदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः

pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥnāstītyevaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayameva catadayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ

अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं किं भवेदितिशक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन चप्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत

atha cenmanyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaveditiśakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena caprāṇayātrāmanekāṃ ca kalpayānena bhārata

तत्परेणैव नान्येन शक्यं ह्येतत्तु कारणम्हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते

tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hyetattu kāraṇamhetūnāmantamāsādya vipulaṃ jñānamuttamamjyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate

तत्त्वेनागमनं राजन्हेत्वन्तगमनं तथाअग्राह्यमनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम्

tattvenāgamanaṃ rājanhetvantagamanaṃ tathāagrāhyamanibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

प्रत्यक्षं लोकतः सिद्धं लोकाश्चागमपूर्वकाःशिष्टाचारो बहुविधो ब्रूहि तन्मे पितामह

pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāścāgamapūrvakāḥśiṣṭācāro bahuvidho brūhi tanme pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिःसंस्था यत्नैरपि कृता कालेन परिभिद्यते

dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥsaṃsthā yatnairapi kṛtā kālena paribhidyate

अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताःततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर

adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥtatastairbhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira

अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति श्रुतत्यागपरायणाःधर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः

avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥdharmavidveṣiṇo mandā ityuktasteṣu saṃśayaḥ

अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धयःपरमित्येव संतुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

atṛpyantastu sādhūnāṃ ya evāgamabuddhayaḥparamityeva saṃtuṣṭāstānupāssva ca pṛccha ca

कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौधर्म इत्येव संबुद्धास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇaudharma ityeva saṃbuddhāstānupāssva ca pṛccha ca

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिःआचारः कारणं चैव धर्मश्चैव त्रयं पुनः

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaścaiva trayaṃ punaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पुनरेवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यतेअपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यतः

punareveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyateapāre mārgamāṇasya paraṃ tīramapaśyataḥ

वेदाः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदिपृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम्

vedāḥ pratyakṣamācāraḥ pramāṇaṃ tattrayaṃ yadipṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaścaikastrayaṃ katham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिःयद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा

dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥyadyevaṃ manyase rājaṃstridhā dharmavicāraṇā

एक एवेति जानीहि त्रिधा तस्य प्रदर्शनम्पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा

eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanampṛthaktve caiva me buddhistrayāṇāmapi vai tathā

उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचरजिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्

ukto mārgastrayāṇāṃ ca tattathaiva samācarajijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयःअन्धो जड इवाशङ्को यद्ब्रवीमि तदाचर

sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūdatra saṃśayaḥandho jaḍa ivāśaṅko yadbravīmi tadācara

अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम्अजातशत्रो सेवस्व धर्म एष सनातनः

ahiṃsā satyamakrodho dānametaccatuṣṭayamajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ

ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचितातामन्वेहि महाबाहो स्वर्गस्यैते हि देशिकाः

brāhmaṇeṣu ca vṛttiryā pitṛpaitāmahocitātāmanvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ

प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो नरःन स प्रमाणतामर्हो विवादजननो हि सः

pramāṇamapramāṇaṃ vai yaḥ kuryādabudho naraḥna sa pramāṇatāmarho vivādajanano hi saḥ

ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य चएतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान्

brāhmaṇāneva sevasva satkṛtya bahumanya caeteṣveva tvime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān