Parva.Adhyaya 13.20

अष्टावक्र उवाच · aṣṭāvakra uvāca

तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम्यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक्

tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmyasaṃśayamyatra tvaṃ vadase sādho bhavānbhavatu satyavāk

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तमां दिशम्हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्

tato'gacchatsa bhagavānuttarāmuttamāṃ diśamhimavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam

स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम्अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम्

sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirimabhyagacchannadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīm

अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा तर्प्य च देवताःतत्र वासाय शयने कौश्ये सुखमुवास ह

aśoke vimale tīrthe snātvā tarpya ca devatāḥtatra vāsāya śayane kauśye sukhamuvāsa ha

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजःस्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानतः

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarutthāya sa dvijaḥsnātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānataḥ

रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत्विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ

rudrāṇīkūpamāsādya hrade tatra samāśvasatviśrāntaśca samutthāya kailāsamabhito yayau

सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रियामन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः

so'paśyatkāñcanadvāraṃ dīpyamānamiva śriyāmandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ

अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम्प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः

atha te rākṣasāḥ sarve ye'bhirakṣanti padminīmpratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadrapurogamāḥ

स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान्निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्

sa tānpratyarcayāmāsa rākṣasānbhīmavikramānnivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt

ते राक्षसास्तदा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन्असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्

te rākṣasāstadā rājanbhagavantamathābruvanasau vaiśravaṇo rājā svayamāyāti te'ntikam

विदितो भगवानस्य कार्यमागमने च यत्पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा

vidito bhagavānasya kāryamāgamane ca yatpaśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantamiva tejasā

ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम्विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत्

tato vaiśravaṇo'bhyetya aṣṭāvakramaninditamvidhivatkuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣimabravīt

सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किं वा मत्तश्चिकीर्षसिब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां त्वं वक्ष्यसि द्विज

sukhaṃ prāpto bhavānkaccitkiṃ vā mattaścikīrṣasibrūhi sarvaṃ kariṣyāmi yanmāṃ tvaṃ vakṣyasi dvija

भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तमसत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः

bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottamasatkṛtaḥ kṛtakāryaśca bhavānyāsyatyavighnataḥ

प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम्आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च

prāviśadbhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamamāsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyamarghyaṃ tathaiva ca

अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाःनिषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः

athopaviṣṭayostatra maṇibhadrapurogamāḥniṣedustatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ

ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत्भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः

tatasteṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyamabravītbhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerannapsarogaṇāḥ

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथासंवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा

ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatastathāsaṃvartatāmityuvāca munirmadhurayā girā

अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथाअलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः

athorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathāalambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ

मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभाविद्युता प्रशमा दान्ता विद्योता रतिरेव च

manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhāvidyutā praśamā dāntā vidyotā ratireva ca

एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाःअवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च

etāścānyāśca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥavādayaṃśca gandharvā vādyāni vividhāni ca

अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपावसत्दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन्वै सुमहातपाः

atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣirupāvasatdivyaṃ saṃvatsaraṃ tatra ramanvai sumahātapāḥ

ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच हसाग्रः संवत्सरो यातस्तव विप्रेह पश्यतः

tato vaiśravaṇo rājā bhagavantamuvāca hasāgraḥ saṃvatsaro yātastava vipreha paśyataḥ

हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतःछन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्

hāryo'yaṃ viṣayo brahmangāndharvo nāma nāmataḥchandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān

अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम्सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि

atithiḥ pūjanīyastvamidaṃ ca bhavato gṛhamsarvamājñāpyatāmāśu paravanto vayaṃ tvayi

अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषतअर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर

atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavānpratyabhāṣataarcito'smi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara

प्रीतोऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिपतव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनःनियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमानृद्धिमान्भव

prīto'smi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipatava prasādādbhagavanmaharṣeśca mahātmanaḥniyogādadya yāsyāmi vṛddhimānṛddhimānbhava

अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखःकैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह

atha niṣkramya bhagavānprayayāvuttarāmukhaḥkailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvānanucacāra ha

तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम्प्रदक्षिणं ततश्चक्रे प्रयतः शिरसा नमन्धरणीमवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत्

tānatītya mahāśailānkairātaṃ sthānamuttamampradakṣiṇaṃ tataścakre prayataḥ śirasā namandharaṇīmavatīryātha pūtātmāsau tadābhavat

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः शैलं चोत्तरामुखःसमेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः

sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā triḥ śailaṃ cottarāmukhaḥsamena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ

ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यतसर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितम्रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम्

tato'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyamapaśyatasarvartubhirmūlaphalaiḥ pakṣibhiśca samanvitamramaṇīyairvanoddeśaistatra tatra vibhūṣitam

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथशैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान्मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च

tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavānathaśailāṃśca vividhākārānkāñcanānratnabhūṣitānmaṇibhūmau niviṣṭāśca puṣkariṇyastathaiva ca

अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथभृशं तस्य मनो रेमे महर्षेर्भावितात्मनः

anyānyapi suramyāṇi dadarśa subahūnyathabhṛśaṃ tasya mano reme maharṣerbhāvitātmanaḥ

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम्ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद्वरम्

sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛhamdadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhādvaram

महान्तो यत्र विविधाः प्रासादाः पर्वतोपमाःविमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च

mahānto yatra vividhāḥ prāsādāḥ parvatopamāḥvimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca

मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदीस्वयंप्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता

mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadīsvayaṃprabhāśca maṇayo vajrairbhūmiśca bhūṣitā

नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैःमुक्ताजालपरिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैःमनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः

nānāvidhaiśca bhavanairvicitramaṇitoraṇaiḥmuktājālaparikṣiptairmaṇiratnavibhūṣitaiḥmanodṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ

ऋषिः समन्ततोऽपश्यत्तत्र तत्र मनोरमम्ततोऽभवत्तस्य चिन्ता क्व मे वासो भवेदिति

ṛṣiḥ samantato'paśyattatra tatra manoramamtato'bhavattasya cintā kva me vāso bhavediti

अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्अतिथिं मामनुप्राप्तमनुजानन्तु येऽत्र वै

atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato'bravītatithiṃ māmanuprāptamanujānantu ye'tra vai

अथ कन्यापरिवृता गृहात्तस्माद्विनिःसृताःनानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः

atha kanyāparivṛtā gṛhāttasmādviniḥsṛtāḥnānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ

यां यामपश्यत्कन्यां स सा सा तस्य मनोऽहरत्नाशक्नुवद्धारयितुं मनोऽथास्यावसीदति

yāṃ yāmapaśyatkanyāṃ sa sā sā tasya mano'haratnāśaknuvaddhārayituṃ mano'thāsyāvasīdati

ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतःअथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति

tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥatha taṃ pramadāḥ prāhurbhagavānpraviśatviti

स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य चकौतूहलसमाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः

sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya cakautūhalasamāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ

तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम्वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्

tatrāpaśyajjarāyuktāmarajombaradhāriṇīmvṛddhāṃ paryaṅkamāsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām

स्वस्तीति चाथ तेनोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदाप्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह

svastīti cātha tenoktā sā strī pratyavadattadāpratyutthāya ca taṃ vipramāsyatāmityuvāca ha

अष्टावक्र उवाच · aṣṭāvakra uvāca

सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतुसुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः

sarvāḥ svānālayānyāntu ekā māmupatiṣṭhatusuprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cchandataḥ

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदानिराक्रामन्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyāstāstamṛṣiṃ tadānirākrāmangṛhāttasmātsā vṛddhātha vyatiṣṭhata

अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदात्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते

atha tāṃ saṃviśanprāha śayane bhāsvare tadātvayāpi supyatāṃ bhadre rajanī hyativartate

संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिताद्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे

saṃlāpāttena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitādvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदाव्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं चाध्यरोहत

atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadāvyapadiśya maharṣervai śayanaṃ cādhyarohata

स्वागतं स्वागतेनास्तु भगवांस्तामभाषतसोपागूहद्भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ

svāgataṃ svāgatenāstu bhagavāṃstāmabhāṣatasopāgūhadbhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha

निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदादुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पमकार्षीदृषिणा सह

nirvikāramṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadāduḥkhitā prekṣya saṃjalpamakārṣīdṛṣiṇā saha

ब्रह्मन्न कामकारोऽस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिःकामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्

brahmanna kāmakāro'sti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥkāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām

प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सहउपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि

prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā sahaupagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tvayi

एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम्प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्

etaddhi tava dharmātmaṃstapasaḥ pūjyate phalamprārthitaṃ darśanādeva bhajamānāṃ bhajasva mām

सद्म चेदं वनं चेदं यच्चान्यदपि पश्यसिप्रभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः

sadma cedaṃ vanaṃ cedaṃ yaccānyadapi paśyasiprabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ

सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मयारमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे

sarvānkāmānvidhāsyāmi ramasva sahito mayāramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade

त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सहसर्वान्कामानुपाश्नानो ये दिव्या ये च मानुषाः

tvadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā sahasarvānkāmānupāśnāno ye divyā ye ca mānuṣāḥ

नातः परं हि नारीणां कार्यं किंचन विद्यतेयथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्

nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃcana vidyateyathā puruṣasaṃsargaḥ parametaddhi naḥ phalam

आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताःन च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः

ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥna ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptairapi pāṃsubhiḥ

अष्टावक्र उवाच · aṣṭāvakra uvāca

परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथंचनदूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्

paradārānahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃcanadūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam

भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपेविषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल संततिः

bhadre niveṣṭukāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śapeviṣayeṣvanabhijño'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ

एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयःभद्रे धर्मं विजानीष्व ज्ञात्वा चोपरमस्व ह

evaṃ lokāngamiṣyāmi putrairiti na saṃśayaḥbhadre dharmaṃ vijānīṣva jñātvā coparamasva ha

स्त्र्युवाचनानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विजप्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः

stryuvācanānilo'gnirna varuṇo na cānye tridaśā dvijapriyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ

सहस्रैका यता नारी प्राप्नोतीह कदाचनतथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता

sahasraikā yatā nārī prāpnotīha kadācanatathā śatasahasreṣu yadi kācitpativratā

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम्न भ्रातॄन्न च भर्तारं न पुत्रान्न च देवरान्

naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaramna bhrātṝnna ca bhartāraṃ na putrānna ca devarān

लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराःदोषांश्च मन्दान्मन्दासु प्रजापतिरभाषत

līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥdoṣāṃśca mandānmandāsu prajāpatirabhāṣata

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषतआस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं ब्रवीहि मे

tataḥ sa ṛṣirekāgrastāṃ striyaṃ pratyabhāṣataāsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ bravīhi me

सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतःवस तावन्महाप्राज्ञ कृतकृत्यो गमिष्यसि

sā strī provāca bhagavandrakṣyase deśakālataḥvasa tāvanmahāprājña kṛtakṛtyo gamiṣyasi

ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिरवत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः

brahmarṣistāmathovāca sa tatheti yudhiṣṭhiravatsye'haṃ yāvadutsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ

अथर्षिरभिसंप्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयान्विताम्चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत्

atharṣirabhisaṃprekṣya striyaṃ tāṃ jarayānvitāmcintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavat

यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदानारमत्तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता

yadyadaṅgaṃ hi so'paśyattasyā viprarṣabhastadānāramattatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā

देवतेयं गृहस्यास्य शापान्नूनं विरूपिताअस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया

devateyaṃ gṛhasyāsya śāpānnūnaṃ virūpitāasyāśca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā

इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतःव्यगमत्तदहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु

iti cintāviṣaktasya tamarthaṃ jñātumicchataḥvyagamattadahaḥśeṣaṃ manasā vyākulena tu

अथ सा स्त्री तदोवाच भगवन्पश्य वै रवेःरूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किमुपस्थाप्यतां तव

atha sā strī tadovāca bhagavanpaśya vai raveḥrūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kimupasthāpyatāṃ tava

स उवाच तदा तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानयउपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः

sa uvāca tadā tāṃ strīṃ snānodakamihānayaupāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ