Parva.Adhyaya 13.4

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुराब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च

śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purābrāhmaṇatvaṃ gatastāta brahmarṣitvaṃ tathaiva ca

भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवःबभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः

bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥbabhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ

तस्य पुत्रो महानासीज्जह्नुर्नाम नरेश्वरःदुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः

tasya putro mahānāsījjahnurnāma nareśvaraḥduhitṛtvamanuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ

तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाःसिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः

tasyātmajastulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥsindhudvīpācca rājarṣirbalākāśvo mahābalaḥ

वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरःकुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः

vallabhastasya tanayaḥ sākṣāddharma ivāparaḥkuśikastasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ

कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरःअपुत्रः स महाबाहुर्वनवासमुदावसत्

kuśikasyātmajaḥ śrīmāngādhirnāma janeśvaraḥaputraḥ sa mahābāhurvanavāsamudāvasat

कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सतःनाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sataḥnāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi

तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुःऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः

tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃścyavanasyātmajaḥ prabhuḥṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ

स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मनेदरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः

sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmanedaridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ

प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तमःशुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वेत्स्यसि मे सुताम्

pratyākhyāya punaryāntamabravīdrājasattamaḥśulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vetsyasi me sutām

ऋचीक उवाच · ṛcīka uvāca

किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृपदुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो मात्राभूत्ते विचारणा

kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkamahaṃ nṛpaduhiturbrūhyasaṃsakto mātrābhūtte vicāraṇā

गाधिरुवाचचन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम्एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव

gādhiruvācacandraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasāmekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुःअब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम्

tataḥ sa bhṛguśārdūlaścyavanasyātmajaḥ prabhuḥabravīdvaruṇaṃ devamādityaṃ patimambhasām

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasāmsahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama

तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम्उवाच यत्र ते छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः

tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamamuvāca yatra te chandastatrotthāsyanti vājinaḥ

ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम्गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम्

dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasāmgaṅgājalātsamuttasthau sahasraṃ vipulaujasām

अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम्अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते

adūre kanyakubjasya gaṅgāyāstīramuttamamaśvatīrthaṃ tadadyāpi mānavāḥ paricakṣate

तत्तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम्ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं जपतां वरः

tattadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubhamṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ

ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन चददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै

tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena cadadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai

जग्राह पाणिं विधिना तस्य ब्रह्मर्षिसत्तमःसा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह

jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥsā ca taṃ patimāsādya paraṃ harṣamavāpa ha

स तुतोष च विप्रर्षिस्तस्या वृत्तेन भारतछन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्

sa tutoṣa ca viprarṣistasyā vṛttena bhāratachandayāmāsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm

मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम्अथ तामब्रवीन्माता सुतां किंचिदवाङ्मुखीम्

mātre tatsarvamācakhyau sā kanyā rājasattamamatha tāmabravīnmātā sutāṃ kiṃcidavāṅmukhīm

ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हतिअपत्यस्य प्रदानेन समर्थः स महातपाः

mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartumarhatiapatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ

ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्मातुश्चिकीर्षितं राजन्नृचीकस्तामथाब्रवीत्

tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tatsarvaṃ pratyavedayatmātuścikīrṣitaṃ rājannṛcīkastāmathābravīt

गुणवन्तमपत्यं वै त्वं च सा जनयिष्यथःजनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा

guṇavantamapatyaṃ vai tvaṃ ca sā janayiṣyathaḥjananyāstava kalyāṇi mā bhūdvai praṇayo'nyathā

तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभेअस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत्

tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubheasmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃstava bhrātā ca vaṃśakṛt

ऋतुस्नाता च साश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम्परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः

ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣamudumbarampariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭamavāpsyathaḥ

चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मितेत्वं च सा चोपयुञ्जीथां ततः पुत्राववाप्स्यथः

carudvayamidaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismitetvaṃ ca sā copayuñjīthāṃ tataḥ putrāvavāpsyathaḥ

ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषतयदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम्

tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣatayadṛcīkena kathitaṃ taccācakhyau carudvayam

तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदापुत्रि मूर्ध्ना प्रपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम

tāmuvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadāputri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama

भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतःएतं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च

bhartrā ya eṣa dattaste carurmantrapuraskṛtaḥetaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca

व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मितेयदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते

vyatyāsaṃ vṛkṣayoścāpi karavāva śucismiteyadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama māturanindite

व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यतिततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमेकथं विशिष्टो भ्राता ते भवेदित्येव चिन्तय

vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtamevaṃ bhaviṣyatitato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca sumadhyamekathaṃ viśiṣṭo bhrātā te bhavedityeva cintaya

तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च साअथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर

tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sāatha garbhāvanuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira

दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिःउवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः

dṛṣṭvā garbhamanuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahānṛṣiḥuvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ

व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यतिव्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे

vyatyāsenopayuktaste carurvyaktaṃ bhaviṣyativyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe

मया हि विश्वं यद्ब्रह्म त्वच्चरौ संनिवेशितम्क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम्

mayā hi viśvaṃ yadbrahma tvaccarau saṃniveśitamkṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam

त्रिलोकविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसिसा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया

trilokavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasisā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etatkṛtaṃ mayā

व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा तथैव चतस्मात्सा ब्राह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति

vyatyāsastu kṛto yasmāttvayā mātrā tathaiva catasmātsā brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati

क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसिन हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि

kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasina hi te tatkṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini

सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनीभूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता

sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinībhūmau satyavatī rājaṃśchinneva rucirā latā

प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य चउवाच भार्या भर्तारं गाधेयी ब्राह्मणर्षभम्

pratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā praṇipatya cauvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī brāhmaṇarṣabham

प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वरप्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्क्षत्रियः सुतः

prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃ varaprasādaṃ kuru viprarṣe na me syātkṣatriyaḥ sutaḥ

कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हतिन तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः

kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitumarhatina tu me syātsuto brahmanneṣa me dīyatāṃ varaḥ

एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाःततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम्

evamastviti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥtataḥ sā janayāmāsa jamadagniṃ sutaṃ śubham

विश्वामित्रं चाजनयद्गाधेर्भार्या यशस्विनीऋषेः प्रभावाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवादिनम्

viśvāmitraṃ cājanayadgādherbhāryā yaśasvinīṛṣeḥ prabhāvādrājendra brahmarṣiṃ brahmavādinam

ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाःक्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः

tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥkṣatriyaḥ so'pyatha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ

तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाःतपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च

tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥtapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca

मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान्अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा

madhucchandaśca bhagavāndevarātaśca vīryavānakṣīṇaśca śakuntaśca babhruḥ kālapathastathā

याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतःउलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः

yājñavalkyaśca vikhyātastathā sthūṇo mahāvrataḥulūko yamadūtaśca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ

कर्णजङ्घश्च भगवान्गालवश्च महानृषिःऋषिर्वज्रस्तथाख्यातः शालङ्कायन एव च

karṇajaṅghaśca bhagavāngālavaśca mahānṛṣiḥṛṣirvajrastathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca

लालाट्यो नारदश्चैव तथा कूर्चमुखः स्मृतःवादुलिर्मुसलश्चैव रक्षोग्रीवस्तथैव च

lālāṭyo nāradaścaiva tathā kūrcamukhaḥ smṛtaḥvādulirmusalaścaiva rakṣogrīvastathaiva ca

अङ्घ्रिको नैकभृच्चैव शिलायूपः सितः शुचिःचक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः

aṅghriko naikabhṛccaiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥcakrako mārutantavyo vātaghno'thāśvalāyanaḥ

श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथाकारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः

śyāmāyano'tha gārgyaśca jābāliḥ suśrutastathākārīṣiratha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ

महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्तारकायनःतथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चार्जुनायनः

mahānṛṣiśca kapilastatharṣistārakāyanaḥtathaiva copagahanastatharṣiścārjunāyanaḥ

मार्गमित्रिर्हिरण्याक्षो जङ्घारिर्बभ्रुवाहनःसूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरङ्गश्च तथैव हि

mārgamitrirhiraṇyākṣo jaṅghārirbabhruvāhanaḥsūtirvibhūtiḥ sūtaśca suraṅgaśca tathaiva hi

आराद्धिर्नामयश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथानवतन्तुर्बकनखः शयोनरतिरेव च

ārāddhirnāmayaścaiva cāmpeyojjayanau tathānavatanturbakanakhaḥ śayonaratireva ca

शयोरुहश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिःउज्जयोनिरदापेक्षी नारदी च महानृषिःविश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः

śayoruhaścārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥujjayoniradāpekṣī nāradī ca mahānṛṣiḥviśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ

तन्नैष क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाःऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर

tannaiṣa kṣatriyo rājanviśvāmitro mahātapāḥṛcīkenāhitaṃ brahma parametadyudhiṣṭhira

एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभविश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः

etatte sarvamākhyātaṃ tattvena bharatarṣabhaviśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ

यत्र यत्र च संदेहो भूयस्ते राजसत्तमतत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयान्

yatra yatra ca saṃdeho bhūyaste rājasattamatatra tatra ca māṃ brūhi cchettāsmi tava saṃśayān