Parva.Adhyaya 13.47

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तमअतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ

sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittamaatīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau

कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामहअस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्

kaścittu saṃśayo me'sti tanme brūhi pitāmahaasyāmāpadi kaṣṭāyāmanyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam

यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनःएतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति

yathā nareṇa kartavyaṃ yaśca dharmaḥ sanātanaḥetatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātumarhati

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामहब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः

catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmahabrāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratimicchataḥ

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तमआनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति

tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattamaānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādyamarhati

केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामहएतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः

kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmahaetadicchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu yaḥ smṛtaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयःएतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥeteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira

वैषम्यादथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतपब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

vaiṣamyādatha vā lobhātkāmādvāpi paraṃtapabrāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत्प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना

śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavetprāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिरअतस्ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत

tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ syādyudhiṣṭhiraataste niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata

लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत्ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्

lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavetbrāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt

शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिरतत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्

śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhiratatra tenaiva hartavyāścatvāroṃ'śāḥ piturdhanāt

क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयःस तु मातृविशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति

kṣatriyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so'pyasaṃśayaḥsa tu mātṛviśeṣeṇa trīnaṃśānhartumarhati

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपिद्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर

varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇādapidviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतःअल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥalpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata

दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमःसवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत्

daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavetkramaḥsavarṇāsu tu jātānāṃ samānbhāgānprakalpayet

अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात्त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत्

abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputramanaipuṇāttriṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet

स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यतेहरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्

smṛtā varṇāśca catvāraḥ pañcamo nādhigamyateharettu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt

तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हतिअवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत

tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhatiavaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata

आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयतेयत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते

ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyateyatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate

यदि वाप्येकपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत्नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत

yadi vāpyekaputraḥ syādaputro yadi vā bhavetnādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata

त्रैवार्षिकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तुयजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम्

traivārṣikādyadā bhaktādadhikaṃ syāddvijasya tuyajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam

त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वैतच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुमर्हति

trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vaitacca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktumarhati

स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम्नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन

strīṇāṃ tu patidāyādyamupabhogaphalaṃ smṛtamnāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittātkathaṃcana

स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिरब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सासा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन

striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhirabrāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā hi sāsā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana

एवमेतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभएतद्धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम्

evametatsamuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabhaetaddharmamanusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतःकेन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते

śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥkena prativiśeṣeṇa daśamo'pyasya dīyate

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयःक्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि

brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥkṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyāmapi caiva hi

कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तमयदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति

kasmātte viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattamayadā sarve trayo varṇāstvayoktā brāhmaṇā iti

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतपप्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत्

dārā ityucyate loke nāmnaikena paraṃtapaproktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet

तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम्सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी

tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścādvindeta brāhmaṇīmsā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syātsā ca tābhyo garīyasī

स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमञ्जनम्हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं भवेद्गृहे

snānaṃ prasādhanaṃ bharturdantadhāvanamañjanamhavyaṃ kavyaṃ ca yaccānyaddharmayuktaṃ bhavedgṛhe

न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हतिब्राह्मणी त्वेव तत्कुर्याद्ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāmanyā tatkartumarhatibrāhmaṇī tveva tatkuryādbrāhmaṇasya yudhiṣṭhira

अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि चब्राह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी

annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni cabrāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī

मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दनतत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः

manunābhihitaṃ śāstraṃ yaccāpi kurunandanatatrāpyeṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ

अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिरयथा ब्राह्मणचण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः

atha cedanyathā kuryādyadi kāmādyudhiṣṭhirayathā brāhmaṇacaṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ

ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत्राजन्विशेषो नास्त्यत्र वर्णयोरुभयोरपि

brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāśca yo bhavetrājanviśeṣo nāstyatra varṇayorubhayorapi

न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तमभूयोऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर

na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavetbrāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyānsyādrājasattamabhūyo'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira

यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत्

yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavetkṣatriyāyāstathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet

श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिरविहितं दृश्यते राजन्सागरान्ता च मेदिनी

śrīśca rājyaṃ ca kośaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhiravihitaṃ dṛśyate rājansāgarāntā ca medinī

क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्

kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīmrājā daṇḍadharo rājanrakṣā nānyatra kṣatriyāt

ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताःतेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्

brāhmaṇā hi mahābhāgā devānāmapi devatāḥteṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam

प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम्लुप्यमानाः स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः

praṇītamṛṣibhirjñātvā dharmaṃ śāśvatamavyayamlupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ

दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दाराश्च सर्वशःसर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः

dasyubhirhriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāśca sarvaśaḥsarveṣāmeva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ

भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयःभूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर

bhūyānsyātkṣatriyāputro vaiśyāputrānna saṃśayaḥbhūyastenāpi hartavyaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्वे पितामहइतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमो भवेत्

uktaṃ te vidhivadrājanbrāhmaṇasve pitāmahaitareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamo bhavet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दनतृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandanatṛtīyā ca bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā

एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिरअष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं युधिष्ठिर

eṣa eva kramo hi syātkṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhiraaṣṭadhā tu bhavetkāryaṃ kṣatriyasvaṃ yudhiṣṭhira

क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंऽशान्पितुर्धनात्युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात्स हरेच्च तत्

kṣatriyāyā haretputraścaturoṃ'śānpiturdhanātyuddhāvahārikaṃ yacca pituḥ syātsa harecca tat

वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम्सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति

vaiśyāputrastu bhāgāṃstrīnśūdrāputrastathāṣṭamamso'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati

एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दनद्वितीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

ekaiva hi bhavedbhāryā vaiśyasya kurunandanadvitīyā vā bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā

वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभशूद्रायां चैव कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः

vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabhaśūdrāyāṃ caiva kaunteya tayorviniyamaḥ smṛtaḥ

पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभतयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप

pañcadhā tu bhavetkāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabhatayorapatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa

वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्पञ्चमस्तु भवेद्भागः शूद्रापुत्राय भारत

vaiśyāputreṇa hartavyāścatvāroṃ'śāḥ piturdhanātpañcamastu bhavedbhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata

सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हतित्रिभिर्वर्णैस्तथा जातः शूद्रो देयधनो भवेत्

so'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhatitribhirvarṇaistathā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet

शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथंचनशूद्रस्य समभागः स्याद्यदि पुत्रशतं भवेत्

śūdrasya syātsavarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃcanaśūdrasya samabhāgaḥ syādyadi putraśataṃ bhavet

जातानां समवर्णासु पुत्राणामविशेषतःसर्वेषामेव वर्णानां समभागो धने स्मृतः

jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇāmaviśeṣataḥsarveṣāmeva varṇānāṃ samabhāgo dhane smṛtaḥ

ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतःएष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा

jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syādekāṃśo yaḥ pradhānataḥeṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvamuktaḥ svayaṃbhuvā

समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृपविवाहवैशेष्यकृतः पूर्वः पूर्वो विशिष्यते

samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo'styaparo nṛpavivāhavaiśeṣyakṛtaḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate

हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकं तुल्यासुतेष्वपिमध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्

harejjyeṣṭhaḥ pradhānāṃśamekaṃ tulyāsuteṣvapimadhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃstu kanīyasam

एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः श्रेष्ठतां गताःमहर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत्

evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṃ gatāḥmaharṣirapi caitadvai mārīcaḥ kāśyapo'bravīt