Parva.Adhyaya 13.48

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात्अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः

arthāśrayādvā kāmādvā varṇānāṃ vāpyaniścayātajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ

तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरेको धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह

teṣāmetena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkareko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम्असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः

cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalamasṛjatsa ha yajñārthe pūrvameva prajāpatiḥ

भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मास्य जायतेआनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः

bhāryāścatasro viprasya dvayorātmāsya jāyateānupūrvyāddvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ

परं शवाद्ब्राह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुःशुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या;त्स्वं चारित्रं नित्यमथो न जह्यात्

paraṃ śavādbrāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tamāhuḥśuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syā;tsvaṃ cāritraṃ nityamatho na jahyāt

सर्वानुपायानपि संप्रधार्य; समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम्ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य; शुश्रूषवान्दानपरायणः स्यात्

sarvānupāyānapi saṃpradhārya; samuddharetsvasya kulasya tantumjyeṣṭho yavīyānapi yo dvijasya; śuśrūṣavāndānaparāyaṇaḥ syāt

तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद्द्वयोरात्मास्य जायतेहीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः

tisraḥ kṣatriyasaṃbandhāddvayorātmāsya jāyatehīnavarṇastṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ

द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायतेशूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते

dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayorātmāsya jāyateśūdrā śūdrasya cāpyekā śūdrameva prajāyate

अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकःबाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्

ato viśiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥbāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam

अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम्वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम्

ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stomakriyāparamvaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyamapavarjitam

शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम्ब्राह्मण्यां संप्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाःएते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो

śūdraścaṇḍālamatyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinambrāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥete matimatāṃ śreṣṭha varṇasaṃkarajāḥ prabho

बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनःशूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्

bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥśūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt

शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणःब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः

śūdrādāyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥbrāhmaṇairapratigrāhyastakṣā sa vanajīvanaḥ

एतेऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषुमातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु

ete'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣumātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu

यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायतेआनन्तर्यात्तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः

yathā caturṣu varṇeṣu dvayorātmāsya jāyateānantaryāttu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ

ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषुपरस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान्

te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣuparasparasya vartanto janayanti vigarhitān

यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयतेएवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूयते

yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyateevaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyātprasūyate

प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद्बाह्यतरं पुनःहीना हीनात्प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते

pratilomaṃ tu vartanto bāhyādbāhyataraṃ punaḥhīnā hīnātprasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te

अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरःव्रात्यानामत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु चप्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम्

agamyāgamanāccaiva vartate varṇasaṃkaraḥvrātyānāmatra jāyante sairandhrā māgadheṣu caprasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam

अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम्मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूतेऽथ माधुकम्

ataścāyogavaṃ sūte vāgurāvanajīvanammaireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte'tha mādhukam

निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम्मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकमतिकुत्सितम्

niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinammṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākamatikutsitam

चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनःमांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धमिति संज्ञितम्

caturo māgadhī sūte krūrānmāyopajīvinaḥmāṃsasvādukaraṃ sūdaṃ saugandhamiti saṃjñitam

वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम्निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम्

vaidehakācca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinamniṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam

चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम्मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम्

caṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinammṛtacelapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam

आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयःक्षुद्रो वैदेहकादन्ध्रो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः

āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥkṣudro vaidehakādandhro bahirgrāmapratiśrayaḥ

कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजायतेचण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्

kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakārātprajāyatecaṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां संप्रजायतेचण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान्

āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyatecaṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavṛttimān

निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तावसायिनम्श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम्

niṣādī cāpi caṇḍālātputramantāvasāyinamśmaśānagocaraṃ sūte bāhyairapi bahiṣkṛtam

इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात्प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः

ityetāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramātpracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ

चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यतेवर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित्

caturṇāmeva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyatevarṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasyacit

यदृच्छयोपसंपन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैःबाह्या बाह्यैस्तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम्

yadṛcchayopasaṃpannairyajñasādhubahiṣkṛtaiḥbāhyā bāhyaistu jāyante yathāvṛtti yathāśrayam

चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन्युञ्जन्ते चाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च

catuṣpathaśmaśānāni śailāṃścānyānvanaspatīnyuñjante cāpyalaṃkārāṃstathopakaraṇāni ca

गोब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयःआनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यमथ क्षमा

gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyavākyamatha kṣamā

स्वशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम्मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशयः

svaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakammanujavyāghra bhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ

यथोपदेशं परिकीर्तितासु; नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्विहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये;त्तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम्

yathopadeśaṃ parikīrtitāsu; naraḥ prajāyeta vicārya buddhimānvihīnayonirhi suto'vasādaye;ttitīrṣamāṇaṃ salile yathopalam

अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनःनयन्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम्

avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥnayante hyutpathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam

स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम्इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः

svabhāvaścaiva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇamityarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम्आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे नृप

varṇāpetamavijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijamāryarūpamivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

योनिसंकलुषे जातं नानाचारसमाहितम्कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेया योनिशुद्धता

yonisaṃkaluṣe jātaṃ nānācārasamāhitamkarmabhiḥ sajjanācīrṇairvijñeyā yoniśuddhatā

अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मतापुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्

anāryatvamanācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatāpuruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam

पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम्न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति

pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayamna kathaṃcana saṃkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati

यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर्हि जायतेव्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति

yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitrorhi jāyatevyāghraścitraistathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati

कुलस्रोतसि संछन्ने यस्य स्याद्योनिसंकरःसंश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु

kulasrotasi saṃchanne yasya syādyonisaṃkaraḥsaṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamapi vā bahu

आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथिस्ववर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये

āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathisvavarṇamanyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye

नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु चजन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते

nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu cajanmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate

शरीरमिह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यतेज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते

śarīramiha sattvena narasya parikṛṣyatejyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate

ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत्अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञमभिपूजयेत्

jyāyāṃsamapi śīlena vihīnaṃ naiva pūjayetapi śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñamabhipūjayet

आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः; स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैःप्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः; पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः

ātmānamākhyāti hi karmabhirnaraḥ; svaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥpranaṣṭamapyātmakulaṃ tathā naraḥ; punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmabhiḥ

योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु चयत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्ताः परिवर्जयेत्

yoniṣvetāsu sarvāsu saṃkīrṇāsvitarāsu cayatrātmānaṃ na janayedbudhastāḥ parivarjayet