Parva.Adhyaya 13.54

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाःकृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति

tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥkṛtapūrvāhṇikaḥ prāyātsabhāryastadvanaṃ prati

ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम्मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा

tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanammaṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamamtatra divyānabhiprāyāndadarśa kuśikastadā

पर्वतान्रम्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाःचित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारतशाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्

parvatānramyasānūṃśca nalinīśca sapaṅkajāḥcitraśālāśca vividhāstoraṇāni ca bhārataśādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām

सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्धवान्अशोकान्मुचुकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान्

sahakārānpraphullāṃśca ketakoddālakāndhavānaśokānmucukundāṃśca phullāṃścaivātimuktakān

चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपिपुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्र तत्र ददर्श ह

campakāṃstilakānbhavyānpanasānvañjulānapipuṣpitānkarṇikārāṃśca tatra tatra dadarśa ha

श्यामां वारणपुष्पीं च तथाष्टापदिकां लताम्तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः

śyāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭāpadikāṃ latāmtatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ

वृक्षान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथाविमानच्छन्दकांश्चापि प्रासादान्पद्मसंनिभान्

vṛkṣānpadmotpaladharānsarvartukusumāṃstathāvimānacchandakāṃścāpi prāsādānpadmasaṃnibhān

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारतआसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च

śītalāni ca toyāni kvaciduṣṇāni bhārataāsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca

पर्यङ्कान्सर्वसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान्भक्ष्यभोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम्

paryaṅkānsarvasauvarṇānparārdhyāstaraṇāstṛtānbhakṣyabhojyamanantaṃ ca tatra tatropakalpitam

वाणीवादाञ्छुकांश्चापि शारिकाभृङ्गराजकान्कोकिलाञ्छतपत्रांश्च कोयष्टिमककुक्कुटान्

vāṇīvādāñchukāṃścāpi śārikābhṛṅgarājakānkokilāñchatapatrāṃśca koyaṣṭimakakukkuṭān

मयूरान्कुक्कुटांश्चापि पुत्रकाञ्जीवजीवकान्चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान्

mayūrānkukkuṭāṃścāpi putrakāñjīvajīvakāncakorānvānarānhaṃsānsārasāṃścakrasāhvayān

समन्ततः प्रणदितान्ददर्श सुमनोहरान्क्वचिदप्सरसां संघान्गन्धर्वाणां च पार्थिव

samantataḥ praṇaditāndadarśa sumanoharānkvacidapsarasāṃ saṃghāngandharvāṇāṃ ca pārthiva

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान्ददर्श हन ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः

kāntābhiraparāṃstatra pariṣvaktāndadarśa hana dadarśa ca tānbhūyo dadarśa ca punarnṛpaḥ

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम्हंसान्सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः

gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanimhaṃsānsumadhurāṃścāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ

तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत्तदास्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु

taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayattadāsvapno'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyameva tu

अहो सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथ वाप्यमरावतीम्

aho saha śarīreṇa prāpto'smi paramāṃ gatimuttarānvā kurūnpuṇyānatha vāpyamarāvatīm

किं त्विदं महदाश्चर्यं संपश्यामीत्यचिन्तयत्एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्

kiṃ tvidaṃ mahadāścaryaṃ saṃpaśyāmītyacintayatevaṃ saṃcintayanneva dadarśa munipuṃgavam

तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुलेमहार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम्

tasminvimāne sauvarṇe maṇistambhasamākulemahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam

तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्ययाअन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं च तत्

tamabhyayātpraharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayāantarhitastato bhūyaścyavanaḥ śayanaṃ ca tat

ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम्कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम्

tato'nyasminvanoddeśe punareva dadarśa tamkauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratamevaṃ yogabalādvipro mohayāmāsa pārthivam

क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाःगन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत

kṣaṇena tadvanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥgandharvāḥ pādapāścaiva sarvamantaradhīyata

निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृपकुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा

niḥśabdamabhavaccāpi gaṅgākūlaṃ punarnṛpakuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā

ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणाविस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम्

tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryastena karmaṇāvismayaṃ paramaṃ prāptastaddṛṣṭvā mahadadbhutam

ततः प्रोवाच कुशिको भार्यां हर्षसमन्वितःपश्य भद्रे यथा भावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः

tataḥ provāca kuśiko bhāryāṃ harṣasamanvitaḥpaśya bhadre yathā bhāvāścitrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ

प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः

prasādādbhṛgumukhyasya kimanyatra tapobalāttapasā tadavāpyaṃ hi yanna śakyaṃ manorathaiḥ

त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यतेतपसा हि सुतप्तेन क्रीडत्येष तपोधनः

trailokyarājyādapi hi tapa eva viśiṣyatetapasā hi sutaptena krīḍatyeṣa tapodhanaḥ

अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनःइच्छन्नेष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि

aho prabhāvo brahmarṣeścyavanasya mahātmanaḥicchanneṣa tapovīryādanyām̐llokānsṛjedapi

ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणःउत्सहेदिह कर्तुं हि कोऽन्यो वै च्यवनादृते

brāhmaṇā eva jāyeranpuṇyavāgbuddhikarmaṇaḥutsahediha kartuṃ hi ko'nyo vai cyavanādṛte

ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैःब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत्

brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥbrāhmaṇyasya prabhāvāddhi rathe yuktau svadhuryavat

इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वैसंप्रेक्ष्योवाच स नृपं क्षिप्रमागम्यतामिति

ityevaṃ cintayānaḥ sa viditaścyavanasya vaisaṃprekṣyovāca sa nṛpaṃ kṣipramāgamyatāmiti

इत्युक्तः सहभार्यस्तमभ्यगच्छन्महामुनिम्शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत स पार्थिवः

ityuktaḥ sahabhāryastamabhyagacchanmahāmunimśirasā vandanīyaṃ tamavandata sa pārthivaḥ

तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम्निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभ

tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munistaṃ narādhipamniṣīdetyabravīddhīmānsāntvayanpuruṣarṣabha

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम्उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत

tataḥ prakṛtimāpanno bhārgavo nṛpate nṛpamuvāca ślakṣṇayā vācā tarpayanniva bhārata

राजन्सम्यग्जितानीह पञ्च पञ्चसु यत्त्वयामनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोऽसि तेन वै

rājansamyagjitānīha pañca pañcasu yattvayāmanaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrānmukto'si tena vai

सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाहं वदतां वरन हि ते वृजिनं किंचित्सुसूक्ष्ममपि विद्यते

samyagārādhitaḥ putra tvayāhaṃ vadatāṃ varana hi te vṛjinaṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate

अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम्प्रीतोऽस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम्

anujānīhi māṃ rājangamiṣyāmi yathāgatamprīto'smi tava rājendra varaśca pratigṛhyatām

कुशिक उवाच · kuśika uvāca

अग्निमध्यगतेनेदं भगवन्संनिधौ मयावर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोऽस्मि तद्बहु

agnimadhyagatenedaṃ bhagavansaṃnidhau mayāvartitaṃ bhṛguśārdūla yanna dagdho'smi tadbahu

एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दनयत्प्रीतोऽसि समाचारात्कुलं पूतं ममानघ

eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandanayatprīto'si samācārātkulaṃ pūtaṃ mamānagha

एष मेऽनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम्एतद्राज्यफलं चैव तपश्चैतत्परं मम

eṣa me'nugraho vipra jīvite ca prayojanametadrājyaphalaṃ caiva tapaścaitatparaṃ mama

यदि तु प्रीतिमान्विप्र मयि त्वं भृगुनन्दनअस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

yadi tu prītimānvipra mayi tvaṃ bhṛgunandanaasti me saṃśayaḥ kaścittanme vyākhyātumarhasi