Parva.Adhyaya 13.53

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्तदाभार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह

tasminnantarhite vipre rājā kimakarottadābhāryā cāsya mahābhāgā tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अदृष्ट्वा स महीपालस्तमृषिं सह भार्ययापरिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः

adṛṣṭvā sa mahīpālastamṛṣiṃ saha bhāryayāpariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ

स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचनतदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्

sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃcanatadeva cintayāmāsa cyavanasya viceṣṭitam

अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपःददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम्

atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥdadarśa śayane tasmiñśayānaṃ bhṛgunandanam

विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तदाश्चर्यं विचिन्त्य चदर्शनात्तस्य च मुनेर्विश्रान्तौ संबभूवतुः

vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tadāścaryaṃ vicintya cadarśanāttasya ca munerviśrāntau saṃbabhūvatuḥ

यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुःअथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः

yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyastaṃ saṃvavāhatuḥathāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ

तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्न च तौ चक्रतुः किंचिद्विकारं भयशङ्कितौ

tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavānna ca tau cakratuḥ kiṃcidvikāraṃ bhayaśaṅkitau

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पतेतैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्येऽहमिति भारत

pratibuddhastu sa munistau provāca viśāṃ patetailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye'hamiti bhārata

तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौशतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः

tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitauśatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ

ततः सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतुःन च पर्याप्तमित्याह भार्गवः सुमहातपाः

tataḥ sukhāsīnamṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥna ca paryāptamityāha bhārgavaḥ sumahātapāḥ

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवःतत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश हकॢप्तमेव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम्

yadā tau nirvikārau tu lakṣayāmāsa bhārgavaḥtata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa hakḷptameva tu tatrāsītsnānīyaṃ pārthivocitam

असत्कृत्य तु तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयतस मुनिः पुनरेवाथ नृपतेः पश्यतस्तदानासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ

asatkṛtya tu tatsarvaṃ tatraivāntaradhīyatasa muniḥ punarevātha nṛpateḥ paśyatastadānāsūyāṃ cakratustau ca daṃpatī bharatarṣabha

अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुःदर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः

atha snātaḥ sa bhagavānsiṃhāsanagataḥ prabhuḥdarśayāmāsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ

संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम्सिद्धमन्नमिति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत्

saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munimsiddhamannamiti prahvo nirvikāro nyavedayat

आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम्राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया

ānīyatāmiti munistaṃ covāca narādhipamrājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā

मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि चवेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च

māṃsaprakārānvividhāñśākāni vividhāni cavesavāravikārāṃśca pānakāni laghūni ca

रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकानथ षाडवान्रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम्

rasālāpūpakāṃścitrānmodakānatha ṣāḍavānrasānnānāprakārāṃśca vanyaṃ ca munibhojanam

फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशःबदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च

phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥbadareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca

गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम्सर्वमाहारयामास राजा शापभयान्मुनेः

gṛhasthānāṃ ca yadbhojyaṃ yaccāpi vanavāsināmsarvamāhārayāmāsa rājā śāpabhayānmuneḥ

अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्च्यवनस्य तत्ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः

atha sarvamupanyastamagrataścyavanasya tattataḥ sarvaṃ samānīya tacca śayyāsanaṃ muniḥ

वस्त्रैः शुभैरवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सहसर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः

vastraiḥ śubhairavacchādya bhojanopaskaraiḥ sahasarvamādīpayāmāsa cyavano bhṛgunandanaḥ

न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौतयोः संप्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितोऽभवत्

na ca tau cakratuḥ kopaṃ daṃpatī sumahāvratautayoḥ saṃprekṣatoreva punarantarhito'bhavat

तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदासभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत्

tatraiva ca sa rājarṣistasthau tāṃ rajanīṃ tadāsabhāryo vāgyataḥ śrīmānna ca taṃ kopa āviśat

नित्यं संस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनिशयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः

nityaṃ saṃskṛtamannaṃ tu vividhaṃ rājaveśmaniśayanāni ca mukhyāni pariṣekāśca puṣkalāḥ

वस्त्रं च विविधाकारमभवत्समुपार्जितम्न शशाक ततो द्रष्टुमन्तरं च्यवनस्तदा

vastraṃ ca vividhākāramabhavatsamupārjitamna śaśāka tato draṣṭumantaraṃ cyavanastadā

पुनरेव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम्सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्

punareva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpamsabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmyaham

तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम्क्रीडारथोऽस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथः

tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkastapodhanamkrīḍāratho'stu bhagavannuta sāṃgrāmiko rathaḥ

इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद्वचःच्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम्

ityuktaḥ sa munistena rājñā hṛṣṭena tadvacaḥcyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतःसायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान्

sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yaste sāṃgrāmiko mataḥsāyudhaḥ sapatākaśca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān

किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैःगदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः

kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktastomarakalpanaiḥgadākhaḍganibaddhaśca parameṣuśatānvitaḥ

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम्भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा

tataḥ sa taṃ tathetyuktvā kalpayitvā mahārathambhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā

त्रिदंष्ट्रं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत्सर्वमेतत्ततो दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्

tridaṃṣṭraṃ vajrasūcyagraṃ pratodaṃ tatra cādadhatsarvametattato dattvā nṛpo vākyamathābravīt

भगवन्क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दनःयत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः

bhagavankva ratho yātu bravītu bhṛgunandanaḥyatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाचाथ तं नृपम्इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः

evamuktastu bhagavānpratyuvācātha taṃ nṛpamitaḥprabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ

श्रमो मम यथा न स्यात्तथा मे छन्दचारिणौसुखं चैवास्मि वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु

śramo mama yathā na syāttathā me chandacāriṇausukhaṃ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaśca paśyatu

नोत्सार्यः पथिकः कश्चित्तेभ्यो दास्याम्यहं वसुब्राह्मणेभ्यश्च ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि

notsāryaḥ pathikaḥ kaścittebhyo dāsyāmyahaṃ vasubrāhmaṇebhyaśca ye kāmānarthayiṣyanti māṃ pathi

सर्वं दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हिक्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव

sarvaṃ dāsyāmyaśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hikriyatāṃ nikhilenaitanmā vicāraya pārthiva

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यानथाब्रवीत्यद्यद्ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्सर्वं देयमशङ्कितैः

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyānathābravītyadyadbrūyānmunistattatsarvaṃ deyamaśaṅkitaiḥ

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम्कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः

tato ratnānyanekāni striyo yugyamajāvikamkṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ gajendrāścācalopamāḥ

अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्च सर्वशःहाहाभूतं च तत्सर्वमासीन्नगरमार्तिमत्

anvagacchanta tamṛṣiṃ rājāmātyāśca sarvaśaḥhāhābhūtaṃ ca tatsarvamāsīnnagaramārtimat

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रचोदितौपृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तमूहतुः

tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditaupṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tamūhatuḥ

वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौकथंचिदूहतुर्वीरौ दंपती तं रथोत्तमम्

vepamānau virāhārau pañcāśadrātrakarśitaukathaṃcidūhaturvīrau daṃpatī taṃ rathottamam

बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम्ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ

bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavamdadṛśāte mahārāja puṣpitāviva kiṃśukau

तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकपरायणःअभिशापभयात्त्रस्तो न च किंचिदुवाच ह

tau dṛṣṭvā pauravargastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥabhiśāpabhayāttrasto na ca kiṃciduvāca ha

द्वन्द्वशश्चाब्रुवन्सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम्क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः

dvandvaśaścābruvansarve paśyadhvaṃ tapaso balamkruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ

अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर्भावितात्मनःराज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम्

aho bhagavato vīryaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥrājñaścāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam

श्रान्तावपि हि कृच्छ्रेण रथमेतं समूहतुःन चैतयोर्विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः

śrāntāvapi hi kṛcchreṇa rathametaṃ samūhatuḥna caitayorvikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहःवसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा

tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥvasu viśrāṇayāmāsa yathā vaiśravaṇastathā

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथाज्ञप्तमथाकरोत्ततोऽस्य भगवान्प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः

tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptamathākarottato'sya bhagavānprīto babhūva munisattamaḥ

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्दंपती तौ मुमोच हविमोच्य चैतौ विधिवत्ततो वाक्यमुवाच ह

avatīrya rathaśreṣṭhāddaṃpatī tau mumoca havimocya caitau vidhivattato vākyamuvāca ha

स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नयाददानि वां वरं श्रेष्ठं तद्ब्रूतामिति भारत

snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayādadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ tadbrūtāmiti bhārata

सुकुमारौ च तौ विद्वान्कराभ्यां मुनिसत्तमःपस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्भरतसत्तम

sukumārau ca tau vidvānkarābhyāṃ munisattamaḥpasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehādbharatasattama

अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोरिहविश्रान्तौ स्वः प्रभावात्ते ध्यानेनैवेति भार्गव

athābravīnnṛpo vākyaṃ śramo nāstyāvayorihaviśrāntau svaḥ prabhāvātte dhyānenaiveti bhārgava

अथ तौ भगवान्प्राह प्रहृष्टश्च्यवनस्तदान वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद्भविष्यति

atha tau bhagavānprāha prahṛṣṭaścyavanastadāna vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yanmayā tadbhaviṣyati

रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरमिदं शुभम्कंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव

ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīramidaṃ śubhamkaṃcitkālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनरेष्यसिइहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप

gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punareṣyasiihasthaṃ māṃ sabhāryastvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa

न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्ते समुपस्थितम्यत्काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत्सर्वं संभविष्यति

na ca manyustvayā kāryaḥ śreyaste samupasthitamyatkāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tatsarvaṃ saṃbhaviṣyati

इत्येवमुक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मनाप्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्

ityevamuktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanāprovāca muniśārdūlamidaṃ vacanamarthavat

न मे मन्युर्महाभाग पूतोऽस्मि भगवंस्त्वयासंवृत्तौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ

na me manyurmahābhāga pūto'smi bhagavaṃstvayāsaṃvṛttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य कृतास्त्वयातान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थोऽस्मि सह भार्यया

pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kṛtāstvayātānna paśyāmi gātreṣu svastho'smi saha bhāryayā

इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरोपमाम्श्रिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा

imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaropamāmśriyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā

तव प्रसादात्संवृत्तमिदं सर्वं महामुनेनैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम

tava prasādātsaṃvṛttamidaṃ sarvaṃ mahāmunenaitaccitraṃ tu bhagavaṃstvayi satyaparākrama

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं च्यवनः कुशिकं तदाआगच्छेथाः सभार्यश्च त्वमिहेति नराधिप

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ cyavanaḥ kuśikaṃ tadāāgacchethāḥ sabhāryaśca tvamiheti narādhipa

इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम्प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्

ityuktaḥ samanujñāto rājarṣirabhivādya tamprayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat

तत एनमुपाजग्मुरमात्याः सपुरोहिताःबलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा

tata enamupājagmuramātyāḥ sapurohitāḥbalasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakṛtayastathā

तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन्प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानोऽथ बन्दिभिः

tairvṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalanpraviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno'tha bandibhiḥ

ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिकक्रियाःभुक्त्वा सभार्यो रजनीमुवास स महीपतिः

tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇikakriyāḥbhuktvā sabhāryo rajanīmuvāsa sa mahīpatiḥ

ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवनं; परस्परं विगतजराविवामरौननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ; श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तया

tatastu tau navamabhivīkṣya yauvanaṃ; parasparaṃ vigatajarāvivāmaraunanandatuḥ śayanagatau vapurdharau; śriyā yutau dvijavaradattayā tayā

स चाप्यृषिर्भृगुकुलकीर्तिवर्धन;स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत्मनीषया बहुविधरत्नभूषितं; ससर्ज यन्नास्ति शतक्रतोरपि

sa cāpyṛṣirbhṛgukulakīrtivardhana;stapodhano vanamabhirāmamṛddhimatmanīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ; sasarja yannāsti śatakratorapi