Parva.Adhyaya 13.74

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभोप्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह

visrambhito'haṃ bhavatā dharmānpravadatā vibhopravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tanme brūhi pitāmaha

व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युतेनियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्

vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyuteniyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam

दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम्अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम्

damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kimadhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvamicchāmi veditum

अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामहतस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यः संप्रयच्छति

apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmahatasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ saṃprayacchati

स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम्सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्

svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalamsatye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam

पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथाआचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने

pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathāācāryaguruśuśrūṣāsvanukrośānukampane

एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम्वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे

etatsarvamaśeṣeṇa pitāmaha yathātathamvettumicchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यतेअखण्डं सम्यगारब्धं तस्य लोकाः सनातनाः

yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyateakhaṇḍaṃ samyagārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ

नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यतेनियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम्

niyamānāṃ phalaṃ rājanpratyakṣamiha dṛśyateniyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptamidaṃ phalam

स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह चइहलोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते

svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate'mutra ceha caihaloke'rthavānnityaṃ brahmaloke ca modate

दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मेदान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः

damasya tu phalaṃ rājañśṛṇu tvaṃ vistareṇa medāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ

यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाःप्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः

yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥprārthayanti ca yaddāntā labhante tanna saṃśayaḥ

युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डवस्वर्गे तथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च

yujyante sarvakāmairhi dāntāḥ sarvatra pāṇḍavasvarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca

दानैर्यज्ञैश्च विविधैर्यथा दान्ताः क्षमान्विताःदाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः

dānairyajñaiśca vividhairyathā dāntāḥ kṣamānvitāḥdātā kupyati no dāntastasmāddānātparo damaḥ

यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाःक्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात्परो दमः

yastu dadyādakupyanhi tasya lokāḥ sanātanāḥkrodho hanti hi yaddānaṃ tasmāddānātparo damaḥ

अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिविऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः

adṛśyāni mahārāja sthānānyayutaśo diviṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ

दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयःकामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परो दमः

damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥkāmayānā mahatsthānaṃ tasmāddānātparo damaḥ

अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुतेविधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप

adhyāpakaḥ parikleśādakṣayaṃ phalamaśnutevidhivatpāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa

अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छतिगुरुकर्मप्रशंसी च सोऽपि स्वर्गे महीयते

adhītyāpi hi yo vedānnyāyavidbhyaḥ prayacchatigurukarmapraśaṃsī ca so'pi svarge mahīyate

क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणियुद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्गे महीयते

kṣatriyo'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇiyuddhe yaśca paritrātā so'pi svarge mahīyate

वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत्शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयार्च्छति

vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāllabhate mahatśūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayārcchati

शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थांश्च मे शृणुशूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह

śūrā bahuvidhāḥ proktāsteṣāmarthāṃśca me śṛṇuśūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha

यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरेयुद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः

yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāstathāpareyuddhaśūrāstathaivoktā dānaśūrāśca mānavāḥ

बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथापरेआर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः

buddhiśūrāstathaivānye kṣamāśūrāstathāpareārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ

तैस्तैस्तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरेवेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः

taistaistu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāparevedādhyayanaśūrāśca śūrāścādhyāpane ratāḥ

गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरेमातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे

guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāparemātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrāstathāpare

सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरेअरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजनेसर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान्

sāṃkhyaśūrāśca bahavo yogaśūrāstathāparearaṇye gṛhavāse ca śūrāścātithipūjanesarve yānti parām̐llokānsvakarmaphalanirjitān

धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम्

dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanamsatyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syānna vā samam

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtamaśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यतेसत्येन मारुतो वाति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyena sūryastapati satyenāgniḥ pradīpyatesatyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

सत्येन देवान्प्रीणाति पितॄन्वै ब्राह्मणांस्तथासत्यमाहुः परं धर्मं तस्मात्सत्यं न लङ्घयेत्

satyena devānprīṇāti pitṝnvai brāhmaṇāṃstathāsatyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmātsatyaṃ na laṅghayet

मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाःमुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यतेसत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ

munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥmunayaḥ satyaśapathāstasmātsatyaṃ viśiṣyatesatyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha

दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मयाअसंशयं विनीतात्मा सर्वः स्वर्गे महीयते

damaḥ satyaphalāvāptiruktā sarvātmanā mayāasaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate

ब्रह्मचर्यस्य तु गुणाञ्शृणु मे वसुधाधिपआ जन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिहन तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि जनाधिप

brahmacaryasya tu guṇāñśṛṇu me vasudhādhipaā janmamaraṇādyastu brahmacārī bhavedihana tasya kiṃcidaprāpyamiti viddhi janādhipa

बह्व्यः कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युतसत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्

bahvyaḥ koṭyastvṛṣīṇāṃ tu brahmaloke vasantyutasatye ratānāṃ satataṃ dāntānāmūrdhvaretasām

ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम्ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो ह्यग्निरुच्यते

brahmacaryaṃ dahedrājansarvapāpānyupāsitambrāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hyagnirucyate

प्रत्यक्षं च तवाप्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषुबिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितःतद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते

pratyakṣaṃ ca tavāpyetadbrāhmaṇeṣu tapasviṣubibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥtadbrahmacaryasya phalamṛṣīṇāmiha dṛśyate

मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणुशुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कथंचनमातरं वानहंवादी गुरुमाचार्यमेव च

mātāpitroḥ pūjane yo dharmastamapi me śṛṇuśuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyetkathaṃcanamātaraṃ vānahaṃvādī gurumācāryameva ca

तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमुत्तमम्न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुरात्मवान्

tasya rājanphalaṃ viddhi svarloke sthānamuttamamna ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣurātmavān