Parva.Adhyaya 13.75

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

विधिं गवां परमहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतःयेन ताञ्शाश्वताँल्लोकानखिलानश्नुवीमहि

vidhiṃ gavāṃ paramahaṃ śrotumicchāmi tattvataḥyena tāñśāśvatām̐llokānakhilānaśnuvīmahi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

न गोदानात्परं किंचिद्विद्यते वसुधाधिपगौर्हि न्यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम्

na godānātparaṃ kiṃcidvidyate vasudhādhipagaurhi nyāyāgatā dattā sadyastārayate kulam

सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः; स वै कॢप्तः सम्यगिष्टः प्रजाभ्यःतस्मात्पूर्वं ह्यादिकाले प्रवृत्तं; गवां दाने शृणु राजन्विधिं मे

satāmarthe samyagutpādito yaḥ; sa vai kḷptaḥ samyagiṣṭaḥ prajābhyaḥtasmātpūrvaṃ hyādikāle pravṛttaṃ; gavāṃ dāne śṛṇu rājanvidhiṃ me

पुरा गोषूपनीतासु गोषु संदिग्धदर्शिनामान्धात्रा प्रकृतं प्रश्नं बृहस्पतिरभाषत

purā goṣūpanītāsu goṣu saṃdigdhadarśināmāndhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatirabhāṣata

द्विजातिमभिसत्कृत्य श्वः कालमभिवेद्य चप्रदानार्थे नियुञ्जीत रोहिणीं नियतव्रतः

dvijātimabhisatkṛtya śvaḥ kālamabhivedya capradānārthe niyuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ

आह्वानं च प्रयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति चप्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत्

āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti capraviśya ca gavāṃ madhyamimāṃ śrutimudāharet

गौर्मे माता गोवृषभः पिता मे; दिवं शर्म जगती मे प्रतिष्ठाप्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु; मुनिर्वाणीमुत्सृजेद्गोप्रदाने

gaurme mātā govṛṣabhaḥ pitā me; divaṃ śarma jagatī me pratiṣṭhāprapadyaivaṃ śarvarīmuṣya goṣu; munirvāṇīmutsṛjedgopradāne

स तामेकां निशां गोभिः समसख्यः समव्रतःऐकात्म्यगमनात्सद्यः कल्मषाद्विप्रमुच्यते

sa tāmekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥaikātmyagamanātsadyaḥ kalmaṣādvipramucyate

उत्सृष्टवृषवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शनेत्रिविधं प्रतिपत्तव्यमर्थवादाशिषः स्तवाः

utsṛṣṭavṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśanetrividhaṃ pratipattavyamarthavādāśiṣaḥ stavāḥ

ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञो; गर्भोऽमृतस्य जगतश्च प्रतिष्ठाक्षितौ राधःप्रभवः शश्वदेव; प्राजापत्याः सर्वमित्यर्थवादः

ūrjasvinya ūrjamedhāśca yajño; garbho'mṛtasya jagataśca pratiṣṭhākṣitau rādhaḥprabhavaḥ śaśvadeva; prājāpatyāḥ sarvamityarthavādaḥ

गावो ममैनः प्रणुदन्तु सौर्या;स्तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तुआम्नाता मे ददतीराश्रयं तु; तथानुक्ताः सन्तु सर्वाशिषो मे

gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryā;stathā saumyāḥ svargayānāya santuāmnātā me dadatīrāśrayaṃ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me

शेषोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे; सरस्वत्यः श्रेयसि संप्रवृत्ताःयूयं नित्यं पुण्यकर्मोपवाह्या; दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रपन्नाः

śeṣotsarge karmabhirdehamokṣe; sarasvatyaḥ śreyasi saṃpravṛttāḥyūyaṃ nityaṃ puṇyakarmopavāhyā; diśadhvaṃ me gatimiṣṭāṃ prapannāḥ

या वै यूयं सोऽहमद्यैकभावो; युष्मान्दत्त्वा चाहमात्मप्रदातामनश्च्युता मनएवोपपन्नाः; संधुक्षध्वं सौम्यरूपोग्ररूपाः

yā vai yūyaṃ so'hamadyaikabhāvo; yuṣmāndattvā cāhamātmapradātāmanaścyutā manaevopapannāḥ; saṃdhukṣadhvaṃ saumyarūpograrūpāḥ

एवं तस्याग्रे पूर्वमर्धं वदेत; गवां दाता विधिवत्पूर्वदृष्टम्प्रतिब्रूयाच्छेषमर्धं द्विजातिः; प्रतिगृह्णन्वै गोप्रदाने विधिज्ञः

evaṃ tasyāgre pūrvamardhaṃ vadeta; gavāṃ dātā vidhivatpūrvadṛṣṭampratibrūyāccheṣamardhaṃ dvijātiḥ; pratigṛhṇanvai gopradāne vidhijñaḥ

गां ददानीति वक्तव्यमर्घ्यवस्त्रवसुप्रदःऊधस्या भरितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत्

gāṃ dadānīti vaktavyamarghyavastravasupradaḥūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet

नाम संकीर्तयेत्तस्या यथासंख्योत्तरं स वैफलं षड्विंशदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः

nāma saṃkīrtayettasyā yathāsaṃkhyottaraṃ sa vaiphalaṃ ṣaḍviṃśadaṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ

एवमेतान्गुणान्वृद्धान्गवादीनां यथाक्रमम्गोप्रदाता समाप्नोति समस्तानष्टमे क्रमे

evametānguṇānvṛddhāngavādīnāṃ yathākramamgopradātā samāpnoti samastānaṣṭame krame

गोदः शीली निर्भयश्चार्घदाता; न स्याद्दुःखी वसुदाता च कामीऊधस्योढा भारत यश्च विद्वा;न्व्याख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः

godaḥ śīlī nirbhayaścārghadātā; na syādduḥkhī vasudātā ca kāmīūdhasyoḍhā bhārata yaśca vidvā;nvyākhyātāste vaiṣṇavāścandralokāḥ

गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात्त्रिरात्रं; निशां चैकां संवसेतेह ताभिःकाम्याष्टम्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं; रसैर्वा गोः शकृता प्रस्नवैर्वा

gā vai dattvā govratī syāttrirātraṃ; niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥkāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ; rasairvā goḥ śakṛtā prasnavairvā

वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता; वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदानेतथा गवां विधिमासाद्य यज्वा; लोकानग्र्यान्विन्दते नाविधिज्ञः

vedavratī syādvṛṣabhapradātā; vedāvāptirgoyugasya pradānetathā gavāṃ vidhimāsādya yajvā; lokānagryānvindate nāvidhijñaḥ

कामान्सर्वान्पार्थिवानेकसंस्था;न्यो वै दद्यात्कामदुघां च धेनुम्सम्यक्ताः स्युर्हव्यकव्यौघवत्य;स्तासामुक्ष्णां ज्यायसां संप्रदानम्

kāmānsarvānpārthivānekasaṃsthā;nyo vai dadyātkāmadughāṃ ca dhenumsamyaktāḥ syurhavyakavyaughavatya;stāsāmukṣṇāṃ jyāyasāṃ saṃpradānam

न चाशिष्यायाव्रतायोपकुर्या;न्नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धयेगुह्यो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो; नेमं धर्मं यत्र तत्र प्रजल्पेत्

na cāśiṣyāyāvratāyopakuryā;nnāśraddadhānāya na vakrabuddhayeguhyo hyayaṃ sarvalokasya dharmo; nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet

सन्ति लोके श्रद्दधाना मनुष्याः; सन्ति क्षुद्रा राक्षसा मानुषेषुयेषां दानं दीयमानं ह्यनिष्टं; नास्तिक्यं चाप्याश्रयन्ते ह्यपुण्याः

santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ; santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣuyeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ hyaniṣṭaṃ; nāstikyaṃ cāpyāśrayante hyapuṇyāḥ

बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य; ये राजानो गोप्रदानानि कृत्वालोकान्प्राप्ताः पुण्यशीलाः सुवृत्ता;स्तान्मे राजन्कीर्त्यमानान्निबोध

bārhaspatyaṃ vākyametanniśamya; ye rājāno gopradānāni kṛtvālokānprāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttā;stānme rājankīrtyamānānnibodha

उशीनरो विष्वगश्वो नृगश्च; भगीरथो विश्रुतो यौवनाश्वःमान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा; भूरिद्युम्नो नैषधः सोमकश्च

uśīnaro viṣvagaśvo nṛgaśca; bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥmāndhātā vai mucukundaśca rājā; bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaśca

पुरूरवा भरतश्चक्रवर्ती; यस्यान्वये भारताः सर्व एवतथा वीरो दाशरथिश्च रामो; ये चाप्यन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः

purūravā bharataścakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva evatathā vīro dāśarathiśca rāmo; ye cāpyanye viśrutāḥ kīrtimantaḥ

तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो; दिवं प्राप्तो गोप्रदाने विधिज्ञःयज्ञैर्दानैस्तपसा राजधर्मै;र्मान्धाताभूद्गोप्रदानैश्च युक्तः

tathā rājā pṛthukarmā dilīpo; divaṃ prāpto gopradāne vidhijñaḥyajñairdānaistapasā rājadharmai;rmāndhātābhūdgopradānaiśca yuktaḥ

तस्मात्पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां; बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्वद्विजाग्र्येभ्यः संप्रयच्छ प्रतीतो; गाः पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम्

tasmātpārtha tvamapīmāṃ mayoktāṃ; bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasvadvijāgryebhyaḥ saṃprayaccha pratīto; gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा सर्वं कृतवान्धर्मराजो; भीष्मेणोक्तो विधिवद्गोप्रदानेस मान्धातुर्देवदेवोपदिष्टं; सम्यग्धर्मं धारयामास राजा

tathā sarvaṃ kṛtavāndharmarājo; bhīṣmeṇokto vidhivadgopradānesa māndhāturdevadevopadiṣṭaṃ; samyagdharmaṃ dhārayāmāsa rājā

इति नृप सततं गवां प्रदाने; यवशकलान्सह गोमयैः पिबानःक्षितितलशयनः शिखी यतात्मा; वृष इव राजवृषस्तदा बभूव

iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne; yavaśakalānsaha gomayaiḥ pibānaḥkṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vṛṣa iva rājavṛṣastadā babhūva

स नृपतिरभवत्सदैव ताभ्यः; प्रयतमना ह्यभिसंस्तुवंश्च गा वैनृपधुरि च न गामयुङ्क्त भूय;स्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र

sa nṛpatirabhavatsadaiva tābhyaḥ; prayatamanā hyabhisaṃstuvaṃśca gā vainṛpadhuri ca na gāmayuṅkta bhūya;sturagavarairagamacca yatra tatra