Parva.Adhyaya 13.76

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृपगोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः

tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpagodāne vistaraṃ dhīmānpapraccha vinayānvitaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारतन हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम्

gopradāne guṇānsamyakpunaḥ prabrūhi bhāratana hi tṛpyāmyahaṃ vīra śṛṇvāno'mṛtamīdṛśam

इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृपसम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्

ityukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpasamyagāha guṇāṃstasmai gopradānasya kevalān

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम्दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtāmdattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate

असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छतिपीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम्

asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchatipītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nirindriyām

जरोग्रामुपयुक्तार्थां जीर्णां कूपमिवाजलम्दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्

jarogrāmupayuktārthāṃ jīrṇāṃ kūpamivājalamdattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet

दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैःक्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः

duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā; na dātavyā yāśca mūlyairadattaiḥkleśairvipraṃ yo'phalaiḥ saṃyunakti; tasyāvīryāścāphalāścaiva lokāḥ

बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यःयथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा

balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥyathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने; सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम्विशेषमिच्छामि महानुभाव; श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम्

kasmātsamāne bahulāpradāne; sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānamviśeṣamicchāmi mahānubhāva; śrotuṃ samartho hi bhavānpravaktum

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसेवक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा

vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yatprabhāṣasevakṣyāmi tadaśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवाअसृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvāasṛjadvṛttimevāgre prajānāṃ hitakāmyayā

यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसःतथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो

yathā hyamṛtamāśritya vartayanti divaukasaḥtathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho

अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराःब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः

acarebhyaśca bhūtebhyaścarāḥ śreṣṭhāstato narāḥbrāhmaṇāśca tataḥ śreṣṭhāsteṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ

यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितःसर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः

yajñairāpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥsarve devāḥ pramodante pūrvavṛttāstataḥ prajāḥ

एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षयावृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्

etānyeva tu bhūtāni prākrośanvṛttikāṅkṣayāvṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat

इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनःप्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा

itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārthamātmanaḥprajāpatirbalādhānamamṛtaṃ prāpibattadā

स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्गिरन्ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम्

sa gatastasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhimudgirandadarśodgārasaṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām

सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरःसुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः

sāsṛjatsaurabheyīstu surabhirlokamātaraḥsuvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ

तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततःबभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः

tāsāmamṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥbabhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnāmivormijaḥ

स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतःशिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुःललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्निव

sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥśirasyavāpa tatkruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥlalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahanniva

तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पतेनानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः

tattejastu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ patenānāvarṇatvamanayanmeghāniva divākaraḥ

यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताःयथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम्

yāstu tasmādapakramya somamevābhisaṃśritāḥyathotpannāḥ svavarṇasthāstā nītā nānyavarṇatām

अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषतअमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्

atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatirabhāṣataamṛtenāvasiktastvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām

यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनःतथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसंभवाः

yathā hyamṛtamādāya somo viṣyandate punaḥtathā kṣīraṃ kṣarantyetā rohiṇyo'mṛtasaṃbhavāḥ

न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिःनामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला

na duṣyatyanilo nāgnirna suvarṇaṃ na codadhiḥnāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsapītā na vatsalā

इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन चआसामैश्वर्यमश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम्

imām̐llokānbhariṣyanti haviṣā prasnavena caāsāmaiśvaryamaśnīhi sarvāmṛtamayaṃ śubham

वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिःप्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत

vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥprasādayāmāsa manastena rudrasya bhārata

प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदाध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः

prītaścāpi mahādevaścakāra vṛṣabhaṃ tadādhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmātsa vṛṣabhadhvajaḥ

ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतःईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते

tato devairmahādevastadā paśupatiḥ kṛtaḥīśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate

एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम्प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः

evamavyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasāmpradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsāmeva kīrtitaḥ

लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता; रुद्रोपेताः सोमविष्यन्दभूताःसौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात्

lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā; rudropetāḥ somaviṣyandabhūtāḥsaumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāśca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt

इमं गवां प्रभवविधानमुत्तमं; पठन्सदा शुचिरतिमङ्गलप्रियःविमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; प्रियं सुतान्पशुधनमाप्नुयात्तथा

imaṃ gavāṃ prabhavavidhānamuttamaṃ; paṭhansadā śuciratimaṅgalapriyaḥvimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; priyaṃ sutānpaśudhanamāpnuyāttathā

हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म; यानं वासो वृद्धबालस्य पुष्टिम्एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै; दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव

havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma; yānaṃ vāso vṛddhabālasya puṣṭimetānsarvāngopradāne guṇānvai; dātā rājannāpnuyādvai sadaiva

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भ्रातृभिराजमीढःसौवर्णकांस्योपदुहास्ततो गाः; पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः

pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ; rājā saha bhrātṛbhirājamīḍhaḥsauvarṇakāṃsyopaduhāstato gāḥ; pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ

तथैव तेभ्योऽभिददौ द्विजेभ्यो; गवां सहस्राणि शतानि चैवयज्ञान्समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम्

tathaiva tebhyo'bhidadau dvijebhyo; gavāṃ sahasrāṇi śatāni caivayajñānsamuddiśya ca dakṣiṇārthe; lokānvijetuṃ paramāṃ ca kīrtim