Parva.Adhyaya 13.90

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामहद्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavecchrāddhaṃ pitāmahadvijebhyaḥ kuruśārdūla tanme vyākhyātumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित्दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यमाहुः परीक्षणम्

brāhmaṇānna parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavitdaive karmaṇi pitrye tu nyāyyamāhuḥ parīkṣaṇam

देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसाउपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः

devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasāupetya tasmāddevebhyaḥ sarvebhyo dāpayennaraḥ

श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधःकुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च

śrāddhe tvatha mahārāja parīkṣedbrāhmaṇānbudhaḥkulaśīlavayorūpairvidyayābhijanena ca

एषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाःअपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु

eṣāmanye paṅktidūṣāstathānye paṅktipāvanāḥapāṅkteyāstu ye rājankīrtayiṣyāmi tāñśṛṇu

कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिःग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी

kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥgrāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयीसामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayīsāmudriko rājabhṛtyastailikaḥ kūṭakārakaḥ

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहेअभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति

pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛheabhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati

पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकःअव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च

parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥavratānāmupādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhastathaiva ca

श्वभिर्यश्च परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव चपरिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगःकुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

śvabhiryaśca parikrāmedyaḥ śunā daṣṭa eva caparivittiśca yaśca syādduścarmā gurutalpagaḥkuśīlavo devalako nakṣatrairyaśca jīvati

एतानिह विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः

etāniha vijānīyādapāṅkteyāndvijādhamānśūdrāṇāmupadeśaṃ ca ye kurvantyalpacetasaḥ

षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यतिपङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप

ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvatprapaśyatipaṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvaddūṣayate nṛpa

यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखःसोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम्

yadveṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥsopānatkaśca yadbhuṅkte sarvaṃ vidyāttadāsuram

असूयता च यद्दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्

asūyatā ca yaddattaṃ yacca śraddhāvivarjitamsarvaṃ tadasurendrāya brahmā bhāgamakalpayat

श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथंचनतस्मात्परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्

śvānaśca paṅktidūṣāśca nāvekṣerankathaṃcanatasmātparivṛte dadyāttilāṃścānvavakīrayet

तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाःयातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः

tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥyātudhānāḥ piśācāśca vipralumpanti taddhaviḥ

यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानाननुपश्यतितावत्फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्

yāvaddhyapaṅktyaḥ paṅktyāṃ vai bhuñjānānanupaśyatitāvatphalādbhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam

इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाःये त्वतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्

ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥye tvatastānpravakṣyāmi parīkṣasveha tāndvijān

वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हिपाङ्क्तेयान्यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः

vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hipāṅkteyānyāṃstu vakṣyāmi jñeyāste paṅktipāvanāḥ

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः

triṇāciketaḥ pañcāgnistrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavitbrahmadeyānusaṃtānaśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ

मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषःऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदावेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत

mātāpitroryaśca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadāvedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punātyuta

अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतःसत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः

atharvaśiraso'dhyetā brahmacārī yatavrataḥsatyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataśca yaḥ

ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाःमखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः

ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥmakheṣu ca samantreṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ

अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाःसर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः

akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥsarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣvetānnimantrayeteteṣu dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ

इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाःयतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः

ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥyatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ

ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः

ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamānye ca bhāṣyavidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ

अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि चअधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः

adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇyathāpi caadhītya ca yathānyāyaṃ vidhivattasya kāriṇaḥ

उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदःअग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च

upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥagryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca

यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युतततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते

yāvadete prapaśyanti paṅktyāstāvatpunantyutatato hi pāvanātpaṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate

क्रोशादर्धतृतीयात्तु पावयेदेक एव हिब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः

krośādardhatṛtīyāttu pāvayedeka eva hibrahmadeyānusaṃtāna iti brahmavido viduḥ

अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत्ऋत्विग्भिरननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम्

anṛtviganupādhyāyaḥ sa cedagrāsanaṃ vrajetṛtvigbhirananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam

अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितःन च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः

atha cedvedavitsarvaiḥ paṅktidoṣairvivarjitaḥna ca syātpatito rājanpaṅktipāvana eva saḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान्स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रुतान्

tasmātsarvaprayatnena parīkṣyāmantrayeddvijānsvakarmaniratāndāntānkule jātānbahuśrutān

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि चन प्रीणाति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi cana prīṇāti pitṝndevānsvargaṃ ca na sa gacchati

यश्च श्राद्धे कुरुते संगतानि; न देवयानेन पथा स यातिस वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा; स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः

yaśca śrāddhe kurute saṃgatāni; na devayānena pathā sa yātisa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanādvā; svargāllokāccyavate śrāddhamitraḥ

तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत; दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानियं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं; तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये

tasmānmitraṃ śrāddhakṛnnādriyeta; dadyānmitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāniyaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ; taṃ madhyasthaṃ bhojayeddhavyakavye

यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे;न्न चास्योप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम्एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणै;र्न चेह नामुत्र फलं ददाति

yathoṣare bījamuptaṃ na rohe;nna cāsyoptā prāpnuyādbījabhāgamevaṃ śrāddhaṃ bhuktamanarhamāṇai;rna ceha nāmutra phalaṃ dadāti

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यतितस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyatitasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

संभोजनी नाम पिशाचदक्षिणा; सा नैव देवान्न पितॄनुपैतिइहैव सा भ्राम्यति क्षीणपुण्या; शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा

saṃbhojanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devānna pitṝnupaitiihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā; śālāntare gauriva naṣṭavatsā

यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति; तन्नैव देवान्न पितॄनुपैतितथा दत्तं नर्तने गायने च; यां चानृचे दक्षिणामावृणोति

yathāgnau śānte ghṛtamājuhoti; tannaiva devānna pitṝnupaititathā dattaṃ nartane gāyane ca; yāṃ cānṛce dakṣiṇāmāvṛṇoti

उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा; या चानृचे दक्षिणा दीयते वैआघातनी गर्हितैषा पतन्ती; तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात्

ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vaiāghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṃ pretānpātayeddevayānāt

ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिरनिश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः

ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhiraniścitāḥ sarvadharmajñāstāndevā brāhmaṇānviduḥ

स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव चतपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत

svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhāstathaiva cataponiṣṭhāśca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāśca bhārata

कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारततत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्न निन्दति हि ते वराः

kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhāratatatra ye brāhmaṇāḥ kecinna nindati hi te varāḥ

ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत्ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रिपुरुषं कुलम्

ye tu nindanti jalpeṣu na tāñśrāddheṣu bhojayetbrāhmaṇā ninditā rājanhanyustripuruṣaṃ kulam

वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृपदूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान्प्रियान्वा यदि वा द्वेष्यांस्तेषु तच्छ्राद्धमावपेत्

vaikhānasānāṃ vacanamṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpadūrādeva parīkṣeta brāhmaṇānvedapāragānpriyānvā yadi vā dveṣyāṃsteṣu tacchrāddhamāvapet

यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृचां नरःएकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayedanṛcāṃ naraḥekastānmantravitprītaḥ sarvānarhati bhārata