Parva.Adhyaya 13.91

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम्भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा

kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakambhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā

कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि चधान्यजातिश्च का वर्ज्या तन्मे ब्रूहि पितामह

kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni cadhānyajātiśca kā varjyā tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यथा श्राद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन्काले यदात्मकम्येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप

yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasminkāle yadātmakamyena saṃkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa

स्वायंभुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान्तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः

svāyaṃbhuvo'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavāntasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ

दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनःनिमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः

dattātreyasya putro'bhūnnimirnāma tapodhanaḥnimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपःकालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः

pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥkāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ

निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणासंतापमगमत्तीव्रं पुत्रशोकपरायणः

nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇāsaṃtāpamagamattīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ

अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिःतमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत

atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥtameva gaṇayañśokaṃ virātre pratyabudhyata

तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन पिहितात्मनःमनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तरगामिनी

tasyāsītpratibuddhasya śokena pihitātmanaḥmanaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhirvistaragāminī

ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितःयानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

tataḥ saṃcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥyāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca

उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य हतानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः

uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya hatāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ

अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रानानाय्य पूजितान्दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत्

amāvāsyāṃ mahāprājña viprānānāyya pūjitāndakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayamathākarot

सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत्ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः

sapta viprāṃstato bhojye yugapatsamupānayatṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ

दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताःपादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते

dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥpādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannamupabhuñjate

कृत्वा च दक्षिणाग्रान्वै दर्भान्सुप्रयतः शुचिःप्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्

kṛtvā ca dakṣiṇāgrānvai darbhānsuprayataḥ śuciḥpradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotramudāharan

तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मनःपश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत्

tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaramātmanaḥpaścāttāpena mahatā tapyamāno'bhyacintayat

अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतदनुष्ठितम्कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति

akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitadanuṣṭhitamkathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbrāhmaṇā iti

ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनःध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः

tataḥ saṃcintayāmāsa vaṃśakartāramātmanaḥdhyātamātrastathā cātrirājagāma tapodhanaḥ

अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम्भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः

athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitambhṛśamāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaḥ

निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधनःमा ते भूद्भीः पूर्वदृष्टो धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम्

nime saṃkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhanaḥmā te bhūdbhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo'yaṃ brahmaṇā svayam

सोऽयं स्वयंभुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वयाऋते स्वयंभुवः कोऽन्यः श्राद्धेयं विधिमाहरेत्

so'yaṃ svayaṃbhuvihito dharmaḥ saṃkalpitastvayāṛte svayaṃbhuvaḥ ko'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhimāharet

आख्यास्यामि च ते भूयः श्राद्धेयं विधिमुत्तमम्स्वयंभुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे

ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhimuttamamsvayaṃbhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me

कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधनततोऽर्यम्णे च सोमाय वरुणाय च नित्यशः

kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhanatato'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ

विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराःतेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयंभुवा

viśvedevāśca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥtebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayameva svayaṃbhuvā

स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणीवैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च

stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇīvaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca

उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुःततोऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह तेऽनघ

udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥtato'gniścaiva somaśca āpyāyyāviha te'nagha

देवास्तु पितरो नाम निर्मिता वै स्वयंभुवाऊष्मपाः सुमहाभागास्तेषां भागाः प्रकल्पिताः

devāstu pitaro nāma nirmitā vai svayaṃbhuvāūṣmapāḥ sumahābhāgāsteṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ

ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयंभुवा

te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣātsaptakaḥ pitṛvaṃśastu pūrvadṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā

विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव तेतेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्

viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvameva teteṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām

सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथाग्राम्निः क्षेमः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च

sahaḥ kṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathāgrāmniḥ kṣemaḥ samūhaśca divyasānustathaiva ca

विवस्वान्वीर्यवान्ह्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव चविपूर्वः सोमपूर्वश्च सूर्यश्रीश्चेति नामतः

vivasvānvīryavānhrīmānkīrtimānkṛta eva cavipūrvaḥ somapūrvaśca sūryaśrīśceti nāmataḥ

सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुष्करीयकःउष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च

somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥuṣṇīnābho nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca

चमूहरः सुवेषश्च व्योमारिः शंकरो भवःईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्

camūharaḥ suveṣaśca vyomāriḥ śaṃkaro bhavaḥīśaḥ kartā kṛtirdakṣo bhuvano divyakarmakṛt

गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिमांस्तथासप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च

gaṇitaḥ pañcavīryaśca ādityo raśmimāṃstathāsaptakṛtsomavarcāśca viśvakṛtkavireva ca

अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव चजितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तलोमा भयंकरः

anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva cajitātmā munivīryaśca dīptalomā bhayaṃkaraḥ

अतिकर्मा प्रतीतश्च प्रदाता चांशुमांस्तथाशैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा

atikarmā pratītaśca pradātā cāṃśumāṃstathāśailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatistathā

स्रजी वज्री वरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाःकीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः

srajī vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥkīrtitāste mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ

अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथाहिङ्गु द्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा

aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakāstathāhiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā

पलाण्डुः सौभञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयःकूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च

palāṇḍuḥ saubhañjanakastathā gṛñjanakādayaḥkūṣmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇameva ca

ग्राम्यं वाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत्कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव चअङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च

grāmyaṃ vārāhamāṃsaṃ ca yaccaivāprokṣitaṃ bhavetkṛṣṇājājī viḍaścaiva śītapākī tathaiva caaṅkurādyāstathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca

वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि चअवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत्

varjayellavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni caavakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddheṣu varjayet

निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च श्वदर्शनम्पितरश्चैव देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः

nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śvadarśanampitaraścaiva devāśca nābhinandanti taddhaviḥ

चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थितेकाषायवासी कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महापि वा

caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthitekāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā

संकीर्णयोनिर्विप्रश्च संबन्धी पतितश्च यःवर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते

saṃkīrṇayonirvipraśca saṃbandhī patitaśca yaḥvarjanīyā budhairete nivāpe samupasthite

इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंशजमृषिं पुरापितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधनः

ityevamuktvā bhagavānsvavaṃśajamṛṣiṃ purāpitāmahasabhāṃ divyāṃ jagāmātristapodhanaḥ