Parva.Adhyaya 13.94

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि चदातृप्रतिग्रहीत्रोर्वा को विशेषः पितामह

brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni cadātṛpratigrahītrorvā ko viśeṣaḥ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजःगुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति

sādhoryaḥ pratigṛhṇīyāttathaivāsādhuto dvijaḥguṇavatyalpadoṣaḥ syānnirguṇe tu nimajjati

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvṛṣādarbheśca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमःविश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती

kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca bharadvājo'tha gautamaḥviśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpyarundhatī

सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्कर्मकारिकाशूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह

sarveṣāmatha teṣāṃ tu gaṇḍābhūtkarmakārikāśūdraḥ paśusakhaścaiva bhartā cāsyā babhūva ha

ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम्समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम्

te vai sarve tapasyantaḥ purā cerurmahīmimāmsamādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam

अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दनकृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः

athābhavadanāvṛṣṭirmahatī kurunandanakṛcchraprāṇo'bhavadyatra loko'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ

कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुनादक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रो निजः किल

kasmiṃścicca purā yajñe yājyena śibisūnunādakṣiṇārthe'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila

तस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभोते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे

tasminkāle'tha so'lpāyurdiṣṭāntamagamatprabhote taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire

याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाःअपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत

yājyātmajamatho dṛṣṭvā gatāsumṛṣisattamāḥapacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata

निराद्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवःकृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः

nirādye martyaloke'sminnātmānaṃ te parīpsavaḥkṛcchrāmāpedire vṛttimannahetostapasvinaḥ

अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिःराजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह

aṭamāno'tha tānmārge pacamānānmahīpatiḥrājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānāndadarśa ha

वृषादर्भिरुवाचप्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम्मयि यद्विद्यते वित्तं तच्छृणुध्वं तपोधनाः

vṛṣādarbhiruvācapratigrahastārayati puṣṭirvai pratigṛhṇatāmmayi yadvidyate vittaṃ tacchṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो; दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम्एकैकशः सवृषाः संप्रसूताः; सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतलोमाः

priyo hi me brāhmaṇo yācamāno; dadyāmahaṃ vo'śvatarīsahasramekaikaśaḥ savṛṣāḥ saṃprasūtāḥ; sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ

कुलंभराननडुहः शतंशता;न्धुर्याञ्शुभान्सर्वशोऽहं ददानिपृथ्वीवाहान्पीवरांश्चैव ताव;दग्र्या गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च

kulaṃbharānanaḍuhaḥ śataṃśatā;ndhuryāñśubhānsarvaśo'haṃ dadānipṛthvīvāhānpīvarāṃścaiva tāva;dagryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāśca

वरान्ग्रामान्व्रीहियवं रसांश्च; रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानिमा स्माभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं; पुष्ट्यर्थं वै किं प्रयच्छाम्यहं वः

varāngrāmānvrīhiyavaṃ rasāṃśca; ratnaṃ cānyaddurlabhaṃ kiṃ dadānimā smābhakṣye bhāvamevaṃ kurudhvaṃ; puṣṭyarthaṃ vai kiṃ prayacchāmyahaṃ vaḥ

ऋषय ऊचुःराजन्प्रतिग्रहो राज्ञो मध्वास्वादो विषोपमःतज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम्

ṛṣaya ūcuḥrājanpratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥtajjānamānaḥ kasmāttvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam

क्षत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणं समुपाश्रितम्अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः

kṣatraṃ hi daivatamiva brāhmaṇaṃ samupāśritamamalo hyeṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ

अह्नापीह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायतेतद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः

ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyatetaddāva iva nirdahyātprāpto rājapratigrahaḥ

कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तवअर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा ते ततो ययुः

kuśalaṃ saha dānena rājannastu sadā tavaarthibhyo dīyatāṃ sarvamityuktvā te tato yayuḥ

अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां च धीमताम्अथ हित्वा ययुः सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः

apakvameva tanmāṃsamabhūtteṣāṃ ca dhīmatāmatha hitvā yayuḥ sarve vanamāhārakāṅkṣiṇaḥ

ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणःप्रचीयोदुम्बराणि स्म दानं दातुं प्रचक्रमुः

tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥpracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन्भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्

udumbarāṇyathānyāni hemagarbhāṇyupāharanbhṛtyāsteṣāṃ tatastāni pragrāhitumupādravan

गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत्न स्म हे मूढविज्ञाना न स्म हे मन्दबुद्धयःहैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृमः

gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇyatrirabravītna sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥhaimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ

इह ह्येतदुपादत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम्अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्य चेह सुखेप्सुना

iha hyetadupādattaṃ pretya syātkaṭukodayamapratigrāhyamevaitatpretya ceha sukhepsunā

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम्यथा बहु प्रतीच्छन्हि पापिष्ठां लभते गतिम्

śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitamyathā bahu pratīcchanhi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियःसर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत्

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥsarvaṃ tannālamekasya tasmādvidvāñśamaṃ vrajet

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धतेप्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते

utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhateprārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate

गौतम उवाच · gautama uvāca

न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत्समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते

na talloke dravyamasti yallokaṃ pratipūrayetsamudrakalpaḥ puruṣo na kadācana pūryate

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यतेअथैनमपरः कामस्तृष्णा विध्यति बाणवत्

kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyateathainamaparaḥ kāmastṛṣṇā vidhyati bāṇavat

जमदग्निरुवाचप्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम्तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्

jamadagniruvācapratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvamtaddhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet

अरुन्धत्युवाचधर्मार्थं संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसंमतःतपःसंचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्

arundhatyuvācadharmārthaṃ saṃcayo yo vai dravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥtapaḥsaṃcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṃcayāt

गण्डोवाचउग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराःबलीयांसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम्

gaṇḍovācaugrādito bhayādyasmādbibhyatīme mameśvarāḥbalīyāṃso durbalavadbibhemyahamataḥ param

पशुसख उवाच · paśusakha uvāca

यद्वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदुःविनयार्थं सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्

yadvai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇāstaddhanaṃ viduḥvinayārthaṃ suvidvāṃsamupāseyaṃ yathātatham

ऋषय ऊचुःकुशलं सह दानाय तस्मै यस्य प्रजा इमाःफलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छसि

ṛṣaya ūcuḥkuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥphalānyupadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि तेऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः

ityuktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni teṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dhṛtavratāḥ

मन्त्रिणः ऊचुःउपधिं शङ्कमानास्ते हित्वेमानि फलानि वैततोऽन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव

mantriṇaḥ ūcuḥupadhiṃ śaṅkamānāste hitvemāni phalāni vaitato'nyenaiva gacchanti viditaṃ te'stu pārthiva

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप हतेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम्

ityuktaḥ sa tu bhṛtyaistairvṛṣādarbhiścukopa hateṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣāmagamadgṛham

स गत्वाहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितःजुहाव संस्कृतां मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः

sa gatvāhavanīye'gnau tīvraṃ niyamamāsthitaḥjuhāva saṃskṛtāṃ mantrairekaikāmāhutiṃ nṛpaḥ

तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरीतस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत्

tasmādagneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarītasyā nāma vṛṣādarbhiryātudhānītyathākarot

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थितावृषादर्भिं नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत्

sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalirupasthitāvṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt

वृषादर्भिरुवाचऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव चदासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय

vṛṣādarbhiruvācaṛṣīṇāṃ gaccha saptānāmarundhatyāstathaiva cadāsībhartuśca dāsyāśca manasā nāma dhāraya

ज्ञात्वा नामानि चैतेषां सर्वानेतान्विनाशयविनष्टेषु यथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव

jñātvā nāmāni caiteṣāṃ sarvānetānvināśayavinaṣṭeṣu yathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणीजगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः

sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇījagāma tadvanaṃ yatra viceruste maharṣayaḥ