Parva.Adhyaya 13.97

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदिदं श्राद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभछत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्संप्रवर्तितम्कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं च प्रदीयते

yadidaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabhachatraṃ copānahau caiva kenaitatsaṃpravartitamkathaṃ caitatsamutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate

न केवलं श्राद्धधर्मे पुण्यकेष्वपि दीयतेएतद्विस्तरतो राजञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣvapi dīyateetadvistarato rājañśrotumicchāmi tattvataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम्यथैतत्प्रथितं लोके येन चैतत्प्रवर्तितम्

śṛṇu rājannavahitaśchatropānahavistaramyathaitatprathitaṃ loke yena caitatpravartitam

यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथा गतम्सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि जनाधिप

yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathā gatamsarvametadaśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa

इतिहासं पुरावृत्तमिमं शृणु नराधिपजमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः

itihāsaṃ purāvṛttamimaṃ śṛṇu narādhipajamadagneśca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ

पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषाक्रीडत प्रभोसंधाय संधाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः

purā sa bhagavānsākṣāddhanuṣākrīḍata prabhosaṃdhāya saṃdhāya śarāṃścikṣepa kila bhārgavaḥ

तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसःआनाय्य सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत

tānkṣiptānreṇukā sarvāṃstasyeṣūndīptatejasaḥānāyya sā tadā tasmai prādādasakṛdacyuta

अथ तेन स शब्देन ज्यातलस्य शरस्य चप्रहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान्

atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya caprahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān

ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरेस सायकान्द्विजो विद्ध्वा रेणुकामिदमब्रवीत्

tato madhyāhnamārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākaresa sāyakāndvijo viddhvā reṇukāmidamabravīt

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान्यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप

gacchānaya viśālākṣi śarānetāndhanuścyutānyāvadetānpunaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa

सा गच्छत्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनीतस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च

sā gacchatyantarā chāyāṃ vṛkṣamāśritya bhāminītasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca

स्थिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभाययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणाप्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी

sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayācchubhāyayāvānayituṃ bhūyaḥ sāyakānasitekṣaṇāpratyājagāma ca śarāṃstānādāya yaśasvinī

सा प्रस्विन्ना सुचार्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छतीउपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती

sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatīupājagāma bhartāraṃ bhayādbhartuḥ pravepatī

स तामृषिस्ततः क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम्रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनः पुनः

sa tāmṛṣistataḥ kruddho vākyamāha śubhānanāmreṇuke kiṃ cireṇa tvamāgateti punaḥ punaḥ

रेणुकोवाचशिरस्तावत्प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधनसूर्यतेजोनिरुद्धाहं वृक्षच्छायामुपाश्रिता

reṇukovācaśirastāvatpradīptaṃ me pādau caiva tapodhanasūryatejoniruddhāhaṃ vṛkṣacchāyāmupāśritā

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरमेतत्कृतं मयाएतज्ज्ञात्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं तपोधन

etasmātkāraṇādbrahmaṃścirametatkṛtaṃ mayāetajjñātvā mama vibho mā krudhastvaṃ tapodhana

जमदग्निरुवाचअद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम्शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा

jamadagniruvācaadyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadamśarairnipātayiṣyāmi sūryamastrāgnitejasā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स विस्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ्शरान्अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः

sa visphārya dhanurdivyaṃ gṛhītvā ca bahūñśarānatiṣṭhatsūryamabhito yato yāti tatomukhaḥ

अथ तं प्रहरिष्यन्तं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यते

atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo'bhyetya vaco'bravītdvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo'parādhyate

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि विद्वंस्ततस्ततःरसं स तं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः

ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃstatastataḥrasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ

ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम्अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते

tato'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvahamannaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate

अथाभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितःसप्त द्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति

athābhreṣu nigūḍhaśca raśmibhiḥ parivāritaḥsapta dvīpānimānbrahmanvarṣeṇābhipravarṣati

ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम्सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं संभवति प्रभो

tatastadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajamsarvaṃ varṣābhinirvṛttamannaṃ saṃbhavati prabho

जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि चगोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः

jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni cagodānāni vivāhāśca tathā yajñasamṛddhayaḥ

सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसंचयाःअन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव

satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥannataḥ saṃpravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava

रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भकाणि चसर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते

ramaṇīyāni yāvanti yāvadārambhakāṇi casarvamannātprabhavati viditaṃ kīrtayāmi te

सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मयाप्रसादये त्वा विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते

sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yadetatkīrtitaṃ mayāprasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate