Parva.Adhyaya 13.96

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं प्रति तच्छृणु

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamyadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tacchṛṇu

पुष्करार्थं कृतं स्तैन्यं पुरा भरतसत्तमराजर्षिभिर्महाराज तथैव च द्विजर्षिभिः

puṣkarārthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattamarājarṣibhirmahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ

ऋषयः समेताः पश्चिमे वै प्रभासे; समागता मन्त्रममन्त्रयन्तचराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन्नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे

ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse; samāgatā mantramamantrayantacarāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tannaḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve

शुक्रोऽङ्गिराश्चैव कविश्च विद्वां;स्तथागस्त्यो नारदपर्वतौ चभृगुर्वसिष्ठः कश्यपो गौतमश्च; विश्वामित्रो जमदग्निश्च राजन्

śukro'ṅgirāścaiva kaviśca vidvāṃ;stathāgastyo nāradaparvatau cabhṛgurvasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaśca; viśvāmitro jamadagniśca rājan

ऋषिस्तथा गालवोऽथाष्टकश्च; भरद्वाजोऽरुन्धती वालखिल्याःशिबिर्दिलीपो नहुषोऽम्बरीषो; राजा ययातिर्धुन्धुमारोऽथ पूरुः

ṛṣistathā gālavo'thāṣṭakaśca; bharadvājo'rundhatī vālakhilyāḥśibirdilīpo nahuṣo'mbarīṣo; rājā yayātirdhundhumāro'tha pūruḥ

जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्रतीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तो; माघ्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम्

jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendratīrthāni sarvāṇi parikramanto; māghyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām

सर्वेषु तीर्थेष्वथ धूतपापा; जग्मुस्ततो ब्रह्मसरः सुपुण्यम्देवस्य तीर्थे जलमग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिसप्रसूनाः

sarveṣu tīrtheṣvatha dhūtapāpā; jagmustato brahmasaraḥ supuṇyamdevasya tīrthe jalamagnikalpā; vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ

केचिद्बिसान्यखनंस्तत्र राज;न्नन्ये मृणालान्यखनंस्तत्र विप्राःअथापश्यन्पुष्करं ते ह्रियन्तं; ह्रदादगस्त्येन समुद्धृतं वै

kecidbisānyakhanaṃstatra rāja;nnanye mṛṇālānyakhanaṃstatra viprāḥathāpaśyanpuṣkaraṃ te hriyantaṃ; hradādagastyena samuddhṛtaṃ vai

तानाह सर्वानृषिमुख्यानगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम्युष्माञ्शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तो हर्तुमर्हन्ति पद्मम्

tānāha sarvānṛṣimukhyānagastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātamyuṣmāñśaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavanto hartumarhanti padmam

शृणोमि कालो हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं प्राप्ता वर्धते धर्मपीडापुराधर्मो वर्धते नेह याव;त्तावद्गच्छामि परलोकं चिराय

śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ prāptā vardhate dharmapīḍāpurādharmo vardhate neha yāva;ttāvadgacchāmi paralokaṃ cirāya

पुरा वेदान्ब्राह्मणा ग्राममध्ये; घुष्टस्वरा वृषलाञ्श्रावयन्तिपुरा राजा व्यवहारानधर्म्या;न्पश्यत्यहं परलोकं व्रजामि

purā vedānbrāhmaṇā grāmamadhye; ghuṣṭasvarā vṛṣalāñśrāvayantipurā rājā vyavahārānadharmyā;npaśyatyahaṃ paralokaṃ vrajāmi

पुरावरान्प्रत्यवरान्गरीयसो; यावन्नरा नावमंस्यन्ति सर्वेतमोत्तरं यावदिदं न वर्तते; तावद्व्रजामि परलोकं चिराय

purāvarānpratyavarāngarīyaso; yāvannarā nāvamaṃsyanti sarvetamottaraṃ yāvadidaṃ na vartate; tāvadvrajāmi paralokaṃ cirāya

पुरा प्रपश्यामि परेण मर्त्या;न्बलीयसा दुर्बलान्भुज्यमानान्तस्माद्यास्यामि परलोकं चिराय; न ह्युत्सहे द्रष्टुमीदृङ्नृलोके

purā prapaśyāmi pareṇa martyā;nbalīyasā durbalānbhujyamānāntasmādyāsyāmi paralokaṃ cirāya; na hyutsahe draṣṭumīdṛṅnṛloke

तमाहुरार्ता ऋषयो महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चोरयामःमिथ्याभिषङ्गो भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ्शपथान्महर्षे

tamāhurārtā ṛṣayo maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥmithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāñśapathānmaharṣe

ते निश्चितास्तत्र महर्षयस्तु; संमन्यन्तो धर्ममेवं नरेन्द्रततोऽशपञ्शपथान्पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः

te niścitāstatra maharṣayastu; saṃmanyanto dharmamevaṃ narendratato'śapañśapathānparyayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ

भृगुरुवाचप्रत्याक्रोशेदिहाक्रुष्टस्ताडितः प्रतिताडयेत्खादेच्च पृष्ठमांसानि यस्ते हरति पुष्करम्

bhṛguruvācapratyākrośedihākruṣṭastāḍitaḥ pratitāḍayetkhādecca pṛṣṭhamāṃsāni yaste harati puṣkaram

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

अस्वाध्यायपरो लोके श्वानं च परिकर्षतुपुरे च भिक्षुर्भवतु यस्ते हरति पुष्करम्

asvādhyāyaparo loke śvānaṃ ca parikarṣatupure ca bhikṣurbhavatu yaste harati puṣkaram

कश्यप उवाच · kaśyapa uvāca

सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासे लोभं करोतु चकूटसाक्षित्वमभ्येतु यस्ते हरति पुष्करम्

sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu cakūṭasākṣitvamabhyetu yaste harati puṣkaram

गौतम उवाच · gautama uvāca

जीवत्वहंकृतो बुद्ध्या विपणत्वधमेन सःकर्षको मत्सरी चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

jīvatvahaṃkṛto buddhyā vipaṇatvadhamena saḥkarṣako matsarī cāstu yaste harati puṣkaram

अङ्गिरा उवाच · aṅgirā uvāca

अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु श्वानं च परिकर्षतुब्रह्महानिकृतिश्चास्तु यस्ते हरति पुष्करम्

aśucirbrahmakūṭo'stu śvānaṃ ca parikarṣatubrahmahānikṛtiścāstu yaste harati puṣkaram

धुन्धुमार उवाच · dhundhumāra uvāca

अकृतज्ञोऽस्तु मित्राणां शूद्रायां तु प्रजायतुएकः संपन्नमश्नातु यस्ते हरति पुष्करम्

akṛtajño'stu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu prajāyatuekaḥ saṃpannamaśnātu yaste harati puṣkaram

पूरुरुवाचचिकित्सायां प्रचरतु भार्यया चैव पुष्यतुश्वशुरात्तस्य वृत्तिः स्याद्यस्ते हरति पुष्करम्

pūruruvācacikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatuśvaśurāttasya vṛttiḥ syādyaste harati puṣkaram

दिलीप उवाच · dilīpa uvāca

उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिःतस्य लोकान्स व्रजतु यस्ते हरति पुष्करम्

udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥtasya lokānsa vrajatu yaste harati puṣkaram

शुक्र उवाच · śukra uvāca

पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम्प्रेष्यो भवतु राज्ञश्च यस्ते हरति पुष्करम्

pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunampreṣyo bhavatu rājñaśca yaste harati puṣkaram

जमदग्निरुवाचअनध्यायेष्वधीयीत मित्रं श्राद्धे च भोजयेत्श्राद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद्यस्ते हरति पुष्करम्

jamadagniruvācaanadhyāyeṣvadhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayetśrāddhe śūdrasya cāśnīyādyaste harati puṣkaram

शिबिरुवाचअनाहिताग्निर्म्रियतां यज्ञे विघ्नं करोतु चतपस्विभिर्विरुध्येत यस्ते हरति पुष्करम्

śibiruvācaanāhitāgnirmriyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu catapasvibhirvirudhyeta yaste harati puṣkaram

ययातिरुवाचअनृतौ जटी व्रतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतुनिराकरोतु वेदांश्च यस्ते हरति पुष्करम्

yayātiruvācaanṛtau jaṭī vratinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatunirākarotu vedāṃśca yaste harati puṣkaram

नहुष उवाच · nahuṣa uvāca

अतिथिं गृहस्थो नुदतु कामवृत्तोऽस्तु दीक्षितःविद्यां प्रयच्छतु भृतो यस्ते हरति पुष्करम्

atithiṃ gṛhastho nudatu kāmavṛtto'stu dīkṣitaḥvidyāṃ prayacchatu bhṛto yaste harati puṣkaram

अम्बरीष उवाच · ambarīṣa uvāca

नृशंसस्त्यक्तधर्मोऽस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु चब्राह्मणं चापि जहतु यस्ते हरति पुष्करम्

nṛśaṃsastyaktadharmo'stu strīṣu jñātiṣu goṣu cabrāhmaṇaṃ cāpi jahatu yaste harati puṣkaram

नारद उवाच · nārada uvāca

गूढोऽज्ञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम्गरीयसोऽवजानातु यस्ते हरति पुष्करम्

gūḍho'jñānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padamgarīyaso'vajānātu yaste harati puṣkaram

नाभाग उवाच · nābhāga uvāca

अनृतं भाषतु सदा सद्भिश्चैव विरुध्यतुशुल्केन कन्यां ददतु यस्ते हरति पुष्करम्

anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiścaiva virudhyatuśulkena kanyāṃ dadatu yaste harati puṣkaram

कविरुवाचपदा स गां ताडयतु सूर्यं च प्रति मेहतुशरणागतं च त्यजतु यस्ते हरति पुष्करम्

kaviruvācapadā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca prati mehatuśaraṇāgataṃ ca tyajatu yaste harati puṣkaram

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

करोतु भृतकोऽवर्षां राज्ञश्चास्तु पुरोहितःऋत्विगस्तु ह्ययाज्यस्य यस्ते हरति पुष्करम्

karotu bhṛtako'varṣāṃ rājñaścāstu purohitaḥṛtvigastu hyayājyasya yaste harati puṣkaram

पर्वत उवाच · parvata uvāca

ग्रामे चाधिकृतः सोऽस्तु खरयानेन गच्छतुशुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस्ते हरति पुष्करम्

grāme cādhikṛtaḥ so'stu kharayānena gacchatuśunaḥ karṣatu vṛttyarthe yaste harati puṣkaram

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत्तत्तस्यास्तु सदा पापं यस्ते हरति पुष्करम्

sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yattattasyāstu sadā pāpaṃ yaste harati puṣkaram

अष्टक उवाच · aṣṭaka uvāca

स राजास्त्वकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश्च पापकृत्अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस्ते हरति पुष्करम्

sa rājāstvakṛtaprajñaḥ kāmavṛttiśca pāpakṛtadharmeṇānuśāstūrvīṃ yaste harati puṣkaram

गालव उवाच · gālava uvāca

पापिष्ठेभ्यस्त्वनर्घार्हः स नरोऽस्तु स्वपापकृत्दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस्ते हरति पुष्करम्

pāpiṣṭhebhyastvanarghārhaḥ sa naro'stu svapāpakṛtdattvā dānaṃ kīrtayatu yaste harati puṣkaram

अरुन्धत्युवाचश्वश्र्वापवादं वदतु भर्तुर्भवतु दुर्मनाःएका स्वादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम्

arundhatyuvācaśvaśrvāpavādaṃ vadatu bharturbhavatu durmanāḥekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram

वालखिल्या ऊचुःएकपादेन वृत्त्यर्थं ग्रामद्वारे स तिष्ठतुधर्मज्ञस्त्यक्तधर्मोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम्

vālakhilyā ūcuḥekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatudharmajñastyaktadharmo'stu yaste harati puṣkaram

पशुसख उवाच · paśusakha uvāca

अग्निहोत्रमनादृत्य सुखं स्वपतु स द्विजःपरिव्राट्कामवृत्तोऽस्तु यस्ते हरति पुष्करम्

agnihotramanādṛtya sukhaṃ svapatu sa dvijaḥparivrāṭkāmavṛtto'stu yaste harati puṣkaram

सुरभ्युवाचबाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दोहनम्दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम्

surabhyuvācabālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanamduhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्तु तैः शपथैः शप्यमानै;र्नानाविधैर्बहुभिः कौरवेन्द्रसहस्राक्षो देवराट्संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कोपनं विप्रमुख्यम्

tatastu taiḥ śapathaiḥ śapyamānai;rnānāvidhairbahubhiḥ kauravendrasahasrākṣo devarāṭsaṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam

अथाब्रवीन्मघवा प्रत्ययं स्वं; समाभाष्य तमृषिं जातरोषम्ब्रह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत्तन्निबोधेह ममाद्य राजन्

athābravīnmaghavā pratyayaṃ svaṃ; samābhāṣya tamṛṣiṃ jātaroṣambrahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yattannibodheha mamādya rājan

शक्र उवाच · śakra uvāca

अध्वर्यवे दुहितरं ददातु; च्छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्येआथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः; स्नायीत यः पुष्करमाददाति

adhvaryave duhitaraṃ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacaryeātharvaṇaṃ vedamadhītya vipraḥ; snāyīta yaḥ puṣkaramādadāti

सर्वान्वेदानधीयीत पुण्यशीलोऽस्तु धार्मिकःब्रह्मणः सदनं यातु यस्ते हरति पुष्करम्

sarvānvedānadhīyīta puṇyaśīlo'stu dhārmikaḥbrahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yaste harati puṣkaram

अगस्त्य उवाच · agastya uvāca

आशीर्वादस्त्वया प्रोक्तः शपथो बलसूदनदीयतां पुष्करं मह्यमेष धर्मः सनातनः

āśīrvādastvayā proktaḥ śapatho balasūdanadīyatāṃ puṣkaraṃ mahyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

इन्द्र उवाच · indra uvāca

न मया भगवँल्लोभाद्धृतं पुष्करमद्य वैधर्मं तु श्रोतुकामेन हृतं न क्रोद्धुमर्हसि

na mayā bhagavam̐llobhāddhṛtaṃ puṣkaramadya vaidharmaṃ tu śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhumarhasi

धर्मः श्रुतिसमुत्कर्षो धर्मसेतुरनामयःआर्षो वै शाश्वतो नित्यमव्ययोऽयं मया श्रुतः

dharmaḥ śrutisamutkarṣo dharmaseturanāmayaḥārṣo vai śāśvato nityamavyayo'yaṃ mayā śrutaḥ

तदिदं गृह्यतां विद्वन्पुष्करं मुनिसत्तमअतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित

tadidaṃ gṛhyatāṃ vidvanpuṣkaraṃ munisattamaatikramaṃ me bhagavankṣantumarhasyanindita

इत्युक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कोपनो भृशम्जग्राह पुष्करं धीमान्प्रसन्नश्चाभवन्मुनिः

ityuktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśamjagrāha puṣkaraṃ dhīmānprasannaścābhavanmuniḥ

प्रययुस्ते ततो भूयस्तीर्थानि वनगोचराःपुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्याप्लावयन्ति ते

prayayuste tato bhūyastīrthāni vanagocarāḥpuṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇyāplāvayanti te

आख्यानं य इदं युक्तः पठेत्पर्वणि पर्वणिन मूर्खं जनयेत्पुत्रं न भवेच्च निराकृतिः

ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhetparvaṇi parvaṇina mūrkhaṃ janayetputraṃ na bhavecca nirākṛtiḥ

न तमापत्स्पृशेत्काचिन्न ज्वरो न रुजश्च हविरजाः श्रेयसा युक्तः प्रेत्य स्वर्गमवाप्नुयात्

na tamāpatspṛśetkācinna jvaro na rujaśca havirajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargamavāpnuyāt

यश्च शास्त्रमनुध्यायेदृषिभिः परिपालितम्स गच्छेद्ब्रह्मणो लोकमव्ययं च नरोत्तम

yaśca śāstramanudhyāyedṛṣibhiḥ paripālitamsa gacchedbrahmaṇo lokamavyayaṃ ca narottama