Parva.Adhyaya 14.17

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान्पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः

tatastasyopasaṃgṛhya pādau praśnānsudurvacānpapraccha tāṃśca sarvānsa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ

काश्यप उवाच · kāśyapa uvāca

कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यतेकथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते

kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyatekathaṃ kaṣṭācca saṃsārātsaṃsaranparimucyate

आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चतिशरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत्प्रपद्यते

ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taccharīraṃ vimuñcatiśarīrataśca nirmuktaḥ kathamanyatprapadyate

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरःउपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति

kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥupabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषतआनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु

evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃstānpratyabhāṣataānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tanme vacaḥ śṛṇu

सिद्ध उवाच · siddha uvāca

आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवतेशरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः

āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevateśarīragrahaṇe'nyasmiṃsteṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ

आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवतेबुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते

āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevatebuddhirvyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite

सत्त्वं बलं च कालं चाप्यविदित्वात्मनस्तथाअतिवेलमुपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान्

sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpyaviditvātmanastathāativelamupāśnāti tairviruddhānyanātmavān

यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवतेअत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन

yadāyamatikaṣṭāni sarvāṇyupaniṣevateatyarthamapi vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadācana

दुष्टान्नं विषमान्नं च सोऽन्योन्येन विरोधि चगुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः

duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so'nyonyena virodhi caguru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe'pi vā punaḥ

व्यायाममतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवतेसततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम्

vyāyāmamatimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevatesatataṃ karmalobhādvā prāptaṃ vegavidhāraṇam

रसातियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवतेअपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन्

rasātiyuktamannaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevateapakvānāgate kāle svayaṃ doṣānprakopayan

स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम्अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति

svadoṣakopanādrogaṃ labhate maraṇāntikamatha codbandhanādīni parītāni vyavasyati

तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथाजीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय

tasya taiḥ kāraṇairjantoḥ śarīrāccyavate yathājīvitaṃ procyamānaṃ tadyathāvadupadhāraya

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितःशरीरमनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥśarīramanuparyeti sarvānprāṇānruṇaddhi vai

अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितःभिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च

atyarthaṃ balavānūṣmā śarīre parikopitaḥbhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन्शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसुवेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम

tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaranśarīraṃ tyajate jantuśchidyamāneṣu marmasuvedanābhiḥ parītātmā tadviddhi dvijasattama

जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवःदृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ

jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥdṛśyante saṃtyajantaśca śarīrāṇi dvijarṣabha

गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणेतादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः

garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇāmatisarpaṇetādṛśīmeva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ

भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरःयथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छतिशैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

bhinnasaṃdhiratha kledamadbhiḥ sa labhate naraḥyathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchatiśaityātprakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितःस गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम्

yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥsa gacchatyūrdhvago vāyuḥ kṛcchrānmuktvā śarīriṇam

शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यतेनिरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः

śarīraṃ ca jahātyeva nirucchvāsaśca dṛśyatenirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ

ब्रह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरःस्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत्तैरेव न विजानाति प्राणमाहारसंभवम्

brahmaṇā saṃparityakto mṛta ityucyate naraḥsrotobhiryairvijānāti indriyārthāñśarīrabhṛttaireva na vijānāti prāṇamāhārasaṃbhavam

तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनःतेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित्तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा

tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥteṣāṃ yadyadbhavedyuktaṃ saṃnipāte kvacitkvacittattanmarma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tattathā

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वैततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन

teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayanāviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vaitataḥ sa cetano janturnābhijānāti kiṃcana

तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसुस जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना

tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣvatha marmasusa jīvo niradhiṣṭhānaścāvyate mātariśvanā

ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम्निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्

tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśamucchvasya dāruṇamniṣkrāmankampayatyāśu taccharīramacetanam

स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतःअङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते

sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyātkarmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥaṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpairvāpyupapadyate

ब्राह्मणा ज्ञानसंपन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाःइतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः

brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvacchrutaniścayāḥitaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ

यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततःचक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः

yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatastataḥcakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ

पश्यन्त्येवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषाच्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम्

paśyantyevaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣācyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam

तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतःकर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः

tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥkarmabhūmiriyaṃ bhūmiryatra tiṣṭhanti jantavaḥ

ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनःइहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः

tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥihaivoccāvacānbhogānprāpnuvanti svakarmabhiḥ

इहैवाशुभकर्मा तु कर्मभिर्निरयं गतःअवाक्स निरये पापो मानवः पच्यते भृशम्तस्मात्सुदुर्लभो मोक्ष आत्मा रक्ष्यो भृशं ततः

ihaivāśubhakarmā tu karmabhirnirayaṃ gataḥavāksa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśamtasmātsudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ

ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताःकीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मेतच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्मनिश्चयात्

ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣvavasthitāḥkīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha metacchrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karmaniścayāt

तारारूपाणि सर्वाणि यच्चैतच्चन्द्रमण्डलम्यच्च विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम्स्थानान्येतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम्

tārārūpāṇi sarvāṇi yaccaitaccandramaṇḍalamyacca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalamsthānānyetāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनःतत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः

karmakṣayācca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥtatrāpi ca viśeṣo'sti divi nīcoccamadhyamaḥ

न तत्राप्यस्ति संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम्इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः

na tatrāpyasti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyamityetā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ

उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्यहमतः परम्यथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज

upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmyahamataḥ paramyathāvattāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija