Parva.Adhyaya 14.21

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्निबोध दशहोतॄणां विधानमिह यादृशम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnibodha daśahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam

सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानमवेक्षतेरेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत्

sarvamevātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānamavekṣateretaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt

शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादन्यः प्रणीयतेततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः

śarīrabhṛdgārhapatyastasmādanyaḥ praṇīyatetataścāhavanīyastu tasminsaṃkṣipyate haviḥ

ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षतेरूपं भवति वै व्यक्तं तदनुद्रवते मनः

tato vācaspatirjajñe samānaḥ paryavekṣaterūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tadanudravate manaḥ

ब्राह्मण्युवाचकस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत्मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते

brāhmaṇyuvācakasmādvāgabhavatpūrvaṃ kasmātpaścānmano'bhavatmanasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate

केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थितासमुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति

kena vijñānayogena matiścittaṃ samāsthitāsamunnītā nādhyagacchatko vaināṃ pratiṣedhati

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

तामपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्यपानताम्तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादवेक्षते

tāmapānaḥ patirbhūtvā tasmātpreṣyatyapānatāmtāṃ matiṃ manasaḥ prāhurmanastasmādavekṣate

प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वमनुपृच्छसितस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम्

praśnaṃ tu vāṅmanasormāṃ yasmāttvamanupṛcchasitasmātte vartayiṣyāmi tayoreva samāhvayam

उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम्आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो

ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānamapṛcchatāmāvayoḥ śreṣṭhamācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho

मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम्अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ

mana ityeva bhagavāṃstadā prāha sarasvatīmahaṃ vai kāmadhuktubhyamiti taṃ prāha vāgatha

स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी ममस्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhyubhe manasī mamasthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava

यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरोऽपि वातन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी

yastu te viṣayaṃ gacchenmantro varṇaḥ svaro'pi vātanmano jaṅgamaṃ nāma tasmādasi garīyasī

यस्मादसि च मा वोचः स्वयमभ्येत्य शोभनेतस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति

yasmādasi ca mā vocaḥ svayamabhyetya śobhanetasmāducchvāsamāsādya na vakṣyasi sarasvati

प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठतिप्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणमपानतीप्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति

prāṇāpānāntare devī vāgvai nityaṃ sma tiṣṭhatipreryamāṇā mahābhāge vinā prāṇamapānatīprajāpatimupādhāvatprasīda bhagavanniti

ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनःतस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित्

tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācamāpyāyayanpunaḥtasmāducchvāsamāsādya na vāgvadati karhicit

घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्ततेतयोरपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी

ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityameva pravartatetayorapi ca ghoṣiṇyornirghoṣaiva garīyasī

गौरिव प्रस्रवत्येषा रसमुत्तमशालिनीसततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी

gauriva prasravatyeṣā rasamuttamaśālinīsatataṃ syandate hyeṣā śāśvataṃ brahmavādinī

दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मितेएतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः

divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismiteetayorantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ

अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षयाकिं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती

anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayākiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī

प्राणेन या संभवते शरीरे; प्राणादपानं प्रतिपद्यते चउदानभूता च विसृज्य देहं; व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति

prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇādapānaṃ pratipadyate caudānabhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divamāvṛṇoti

ततः समाने प्रतितिष्ठतीह; इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापितस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा

tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ityeva pūrvaṃ prajajalpa cāpitasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭā