Parva.Adhyaya 14.22

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsubhage saptahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam

घ्राणं चक्षुश्च जिह्वा च त्वक्श्रोत्रं चैव पञ्चमम्मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः

ghrāṇaṃ cakṣuśca jihvā ca tvakśrotraṃ caiva pañcamammano buddhiśca saptaite hotāraḥ pṛthagāśritāḥ

सूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते न पश्यन्तीतरेतरम्एतान्वै सप्तहोतॄंस्त्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने

sūkṣme'vakāśe santaste na paśyantītaretarametānvai saptahotṝṃstvaṃ svabhāvādviddhi śobhane

ब्राह्मण्युवाचसूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते कथं नान्योन्यदर्शिनःकथंस्वभावा भगवन्नेतदाचक्ष्व मे विभो

brāhmaṇyuvācasūkṣme'vakāśe santaste kathaṃ nānyonyadarśinaḥkathaṃsvabhāvā bhagavannetadācakṣva me vibho

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

गुणाज्ञानमविज्ञानं गुणिज्ञानमभिज्ञतापरस्परगुणानेते न विजानन्ति कर्हिचित्

guṇājñānamavijñānaṃ guṇijñānamabhijñatāparasparaguṇānete na vijānanti karhicit

जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव चन गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति

jihvā cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva cana gandhānadhigacchanti ghrāṇastānadhigacchati

घ्राणं चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव चन रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva cana rasānadhigacchanti jihvā tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव चन रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva cana rūpāṇyadhigacchanti cakṣustānyadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथान स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca śrotraṃ buddhirmanastathāna sparśānadhigacchanti tvakca tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव चन शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvaṅmano buddhireva cana śabdānadhigacchanti śrotraṃ tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं बुद्धिरेव चसंशयान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ buddhireva casaṃśayānnādhigacchanti manastānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं मन एव चन निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ mana eva cana niṣṭhāmadhigacchanti buddhistāmadhigacchati

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamindriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaścaiva bhāmini

मन उवाच · mana uvāca

न घ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न बुध्यतेरूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक्स्पर्शं नावबुध्यते

na ghrāti māmṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyaterūpaṃ cakṣurna gṛhṇāti tvaksparśaṃ nāvabudhyate

न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथंचनप्रवरं सर्वभूतानामहमस्मि सनातनम्

na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃcanapravaraṃ sarvabhūtānāmahamasmi sanātanam

अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयःइन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः

agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥindriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ

काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैःगुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः

kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānairapīndriyaiḥguṇārthānnādhigacchanti māmṛte sarvajantavaḥ

इन्द्रियाण्यूचुःएवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान्ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्तु भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि

indriyāṇyūcuḥevametadbhavetsatyaṃ yathaitanmanyate bhavānṛte'smānasmadarthāṃstu bhogānbhuṅkte bhavānyadi

यद्यस्मासु प्रलीनेषु तर्पणं प्राणधारणम्भोगान्भुङ्क्षे रसान्भुङ्क्षे यथैतन्मन्यते तथा

yadyasmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇambhogānbhuṅkṣe rasānbhuṅkṣe yathaitanmanyate tathā

अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु चयदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत्

atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu cayadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogānyathārthavat

अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदाघ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा

atha cenmanyase siddhimasmadartheṣu nityadāghrāṇena rūpamādatsva rasamādatsva cakṣuṣā

श्रोत्रेण गन्धमादत्स्व निष्ठामादत्स्व जिह्वयात्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च

śrotreṇa gandhamādatsva niṣṭhāmādatsva jihvayātvacā ca śabdamādatsva buddhyā sparśamathāpi ca

बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम्भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हसि

balavanto hyaniyamā niyamā durbalīyasāmbhogānapūrvānādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktumarhasi

यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावतिततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति

yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyarthamabhidhāvatitataḥ śrutamupādāya śrutārthamupatiṣṭhati

विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसेअनागतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा

viṣayānevamasmābhirdarśitānabhimanyaseanāgatānatītāṃśca svapne jāgaraṇe tathā

वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम्अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते प्राणधारणम्

vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnāmalpacetasāmasmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam

बहूनपि हि संकल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य चबुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेव धावसि

bahūnapi hi saṃkalpānmatvā svapnānupāsya cabubhukṣayā pīḍyamāno viṣayāneva dhāvasi

अगारमद्वारमिव प्रविश्य; संकल्पभोगो विषयानविन्दन्प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं; दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव

agāramadvāramiva praviśya; saṃkalpabhogo viṣayānavindanprāṇakṣaye śāntimupaiti nityaṃ; dārukṣaye'gnirjvalito yathaiva

कामं तु नः स्वेषु गुणेषु सङ्गः; कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिःअस्मानृते नास्ति तवोपलब्धि;स्त्वामप्यृतेऽस्मान्न भजेत हर्षः

kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ; kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥasmānṛte nāsti tavopalabdhi;stvāmapyṛte'smānna bhajeta harṣaḥ