Parva.Adhyaya 14.20

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्दंपत्योः पार्थ संवादमभयं नाम नामतः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamdaṃpatyoḥ pārtha saṃvādamabhayaṃ nāma nāmataḥ

ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम्दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत्

brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃcijjñānavijñānapāragamdṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāramabravīt

कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रितान्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम्

kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvāmahaṃ patimāśritānyastakarmāṇamāsīnaṃ kīnāśamavicakṣaṇam

भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम्त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम्

bhāryāḥ patikṛtām̐llokānāpnuvantīti naḥ śrutamtvāmahaṃ patimāsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim

एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निवसुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे

evamuktaḥ sa śāntātmā tāmuvāca hasannivasubhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe

ग्राह्यं दृश्यं च श्राव्यं च यदिदं कर्म विद्यतेएतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः

grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yadidaṃ karma vidyateetadeva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ

मोहमेव नियच्छन्ति कर्मणा ज्ञानवर्जिताःनैष्कर्म्यं न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते

mohameva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥnaiṣkarmyaṃ na ca loke'sminmaurtamityupalabhyate

कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम्जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते

karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubhamjanmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate

रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसुआत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया

rakṣobhirvadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasuātmasthamātmanā tena dṛṣṭamāyatanaṃ mayā

यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वंद्वं यत्र सोमः सहाग्निनाव्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन्

yatra tadbrahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgnināvyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan

यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासतेविद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

yatra brahmādayo yuktāstadakṣaramupāsatevidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ

घ्राणेन न तदाघ्रेयं न तदाद्यं च जिह्वयास्पर्शेन च न तत्स्पृश्यं मनसा त्वेव गम्यते

ghrāṇena na tadāghreyaṃ na tadādyaṃ ca jihvayāsparśena ca na tatspṛśyaṃ manasā tveva gamyate

चक्षुषा न विषह्यं च यत्किंचिच्छ्रवणात्परम्अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमव्ययम्

cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yatkiṃcicchravaṇātparamagandhamarasasparśamarūpāśabdamavyayam

यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठतिप्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च

yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhatiprāṇo'pānaḥ samānaśca vyānaścodāna eva ca

तत एव प्रवर्तन्ते तमेव प्रविशन्ति चसमानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः

tata eva pravartante tameva praviśanti casamānavyānayormadhye prāṇāpānau viceratuḥ

तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव चअपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठतितस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः

tasminsupte pralīyete samāno vyāna eva caapānaprāṇayormadhye udāno vyāpya tiṣṭhatitasmācchayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ

प्राणानायम्यते येन तमुदानं प्रचक्षतेतस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः

prāṇānāyamyate yena tamudānaṃ pracakṣatetasmāttapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ

तेषामन्योन्यभक्षाणां सर्वेषां देहचारिणाम्अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा

teṣāmanyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇāmagnirvaiśvānaro madhye saptadhā vihito'ntarā

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम्मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca pañcamammano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ

घ्रेयं पेयं च दृश्यं च स्पृश्यं श्रव्यं तथैव चमन्तव्यमथ बोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मम

ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva camantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama

घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमःमन्ता बोद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः

ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥmantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ

घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्रव्ये तथैव चहवींष्यग्निषु होतारः सप्तधा सप्त सप्तसुसम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु

ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva cahavīṃṣyagniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasusamyakprakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्मनो बुद्धिश्च सप्तैते योनिरित्येव शब्दिताः

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamammano buddhiśca saptaite yonirityeva śabditāḥ

हविर्भूता गुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्निजं मुखम्अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषुतत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने

havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśantyagnijaṃ mukhamantarvāsamuṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣutatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane

ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसःततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते

tataḥ saṃjāyate gandhastataḥ saṃjāyate rasaḥtataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo'bhijāyate

ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायतेततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः

tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayastatra jāyatetataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitatsaptadhā viduḥ

अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैःपूर्णाहुतिभिरापूर्णास्तेऽभिपूर्यन्ति तेजसा

anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥpūrṇāhutibhirāpūrṇāste'bhipūryanti tejasā