Parva.Adhyaya 14.24

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnāradasya ca saṃvādamṛṣerdevamatasya ca

देवमत उवाच · devamata uvāca

जन्तोः संजायमानस्य किं नु पूर्वं प्रवर्ततेप्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च

jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartateprāṇo'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca

नारद उवाच · nārada uvāca

येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम्प्राणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चोर्ध्वगं च यत्

yenāyaṃ sṛjyate jantustato'nyaḥ pūrvameti tamprāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat

देवमत उवाच · devamata uvāca

केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम्प्राणद्वंद्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वं च निश्चयात्

kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaścānyaḥ pūrvameti tamprāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryagūrdhvaṃ ca niścayāt

नारद उवाच · nārada uvāca

संकल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायतेरसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते

saṃkalpājjāyate harṣaḥ śabdādapi ca jāyaterasātsaṃjāyate cāpi rūpādapi ca jāyate

स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायतेएतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनसंभवः

sparśātsaṃjāyate cāpi gandhādapi ca jāyateetadrūpamudānasya harṣo mithunasaṃbhavaḥ

कामात्संजायते शुक्रं कामात्संजायते रसःसमानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते

kāmātsaṃjāyate śukraṃ kāmātsaṃjāyate rasaḥsamānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite

शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्ततेप्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते

śukrācchoṇitasaṃsṛṣṭātpūrvaṃ prāṇaḥ pravartateprāṇena vikṛte śukre tato'pānaḥ pravartate

प्राणापानाविदं द्वंद्वमवाक्चोर्ध्वं च गच्छतःव्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वंद्वत्वमुच्यते

prāṇāpānāvidaṃ dvaṃdvamavākcordhvaṃ ca gacchataḥvyānaḥ samānaścaivobhau tiryagdvaṃdvatvamucyate

अग्निर्वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम्संजायते ब्राह्मणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम्

agnirvai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanamsaṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam

तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुरेतसःसत्त्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः

tasya dhūmastamorūpaṃ rajo bhasma suretasaḥsattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ

आघारौ समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुःप्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

āghārau samāno vyānaśca iti yajñavido viduḥprāṇāpānāvājyabhāgau tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

निर्द्वंद्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणु

nirdvaṃdvamiti yattvetattanme nigadataḥ śṛṇu

अहोरात्रमिदं द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ahorātramidaṃ dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

उभे चैवायने द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

उभे सत्यानृते द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

उभे शुभाशुभे द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

सच्चासच्चैव तद्द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनःएतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

saccāsaccaiva taddvaṃdvaṃ tayormadhye hutāśanaḥetadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

प्रथमं समानो व्यानो व्यस्यते कर्म तेन तत्तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते

prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tattṛtīyaṃ tu samānena punareva vyavasyate

शान्त्यर्थं वामदेवं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम्एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

śāntyarthaṃ vāmadevaṃ ca śāntirbrahma sanātanametadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ