Parva.Adhyaya 14.42

ब्रह्मोवाचअहंकारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वैपृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

brahmovācaahaṃkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vaipṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसुशब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च

teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasuśabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थितेसर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्

mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthitesarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयतेलीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्

yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyatelīyante pratilomāni jāyante cottarottaram

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमेस्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन

tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgamesmṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमःक्रियाकारणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥkriyākāraṇayuktāḥ syuranityā mohasaṃjñitāḥ

लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाःमांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः

lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hyakiṃcanāḥmāṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ

बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयःप्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च

bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥprāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca

अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवःवाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत्

antarātmeti cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥvāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संयताविशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी

tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vākca saṃyatāviśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदास तद्ब्रह्म शुभं याति यस्माद्भूयो न विद्यते

aṣṭau yasyāgnayo hyete na dahante manaḥ sadāsa tadbrahma śubhaṃ yāti yasmādbhūyo na vidyate

एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतःअहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः

ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmyahaṃ dvijāḥ

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमीपादौ पायुरुपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamīpādau pāyurupasthaṃ ca hastau vāgdaśamī bhavet

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत्एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते

indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavetetaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि चश्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi caśrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तुउभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्

aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tuubhayatra mano jñeyaṃ buddhirdvādaśamī bhavet

इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात्मन्यन्ते कृतमित्येव विदित्वैतानि पण्डिताः

ityuktānīndriyāṇīmānyekādaśa mayā kramātmanyante kṛtamityeva viditvaitāni paṇḍitāḥ

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यतेस्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम्

trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyatesthalamāpastathākāśaṃ janma cāpi caturvidham

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि चचतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते

aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi cacaturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate

अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव चअण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान्

acarāṇyapi bhūtāni khecarāṇi tathaiva caaṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān

संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाःजन्म द्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते

saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca tathāvidhāḥjanma dvitīyamityetajjaghanyataramucyate

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः

bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayātudbhijjānīti tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि चजरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः

dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni cajarāyujāni bhūtāni vitta tānyapi sattamāḥ

द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातनातपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः

dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanātapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ

द्विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च यन्मखेजातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम्

dvividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca yanmakhejātasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam

एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाःविमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत

etadyo veda vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥvimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यतेअधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम्

ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyateadhibhūtaṃ tathā śabdo diśastatrādhidaivatam

द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम्स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम्

dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutamspraṣṭavyamadhibhūtaṃ ca vidyuttatrādhidaivatam

तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यतेअधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्

tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamucyateadhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam

चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यतेअधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्

caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyateadhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam

पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममिष्यतेअधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम्

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamiṣyateadhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādhidaivatam

एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतःअतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम्

eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनःअधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम्

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥadhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam

अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यतेअधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम्

avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyateadhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam

प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यतेअधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः

prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyateadhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ

हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाःअधिभूतं तु कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम्

hastāvadhyātmamityāhuradhyātmaviduṣo janāḥadhibhūtaṃ tu karmāṇi śakrastatrādhidaivatam

वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यतेवक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम्

vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyatevaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam

अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतानुचारकम्अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्

adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtānucārakamadhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāścādhidaivatam

अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणीअधिभूतं तु विज्ञेयं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम्

adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇīadhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam

यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मयाज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं बुद्धिमतामिह

yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayājñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatāmiha

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च चसर्वाण्येतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत्

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca casarvāṇyetāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet

क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यतेज्ञानसंपन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम्

kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyatejñānasaṃpannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम्निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivāmnivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā

गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम्एतद्ब्राह्मणतो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्

guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantarametadbrāhmaṇato vṛttamāhurekapadaṃ sukham

विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशःविरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा

vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥvirajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā

कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितःसर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयं स गच्छति

kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥsarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyaṃ sa gacchati

इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम्मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते

indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇāmmunerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate

यथाग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशतेतथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशते

yathāgnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśatetathendriyanirodhena mahānātmā prakāśate

यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदिस्वयंयोनिस्तदा सूक्ष्मात्सूक्ष्ममाप्नोत्यनुत्तमम्

yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdisvayaṃyonistadā sūkṣmātsūkṣmamāpnotyanuttamam

अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव चमही पङ्कधरं घोरमाकाशं श्रवणं तथा

agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanameva camahī paṅkadharaṃ ghoramākāśaṃ śravaṇaṃ tathā

रागशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम्

rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtampañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam

रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम्संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा

rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukamsaṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā

दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्त्वं प्रति समाश्रितम्एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते

duścaraṃ jīvaloke'sminsattvaṃ prati samāśritametadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate

एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंज्ञितम्विसृजेत्संक्षिपेच्चैव बोधयेत्सामरं जगत्

etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasaṃjñitamvisṛjetsaṃkṣipeccaiva bodhayetsāmaraṃ jagat

कामक्रोधौ भयं मोहमभिद्रोहमथानृतम्इन्द्रियाणां निरोधेन स तांस्त्यजति दुस्त्यजान्

kāmakrodhau bhayaṃ mohamabhidrohamathānṛtamindriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃstyajati dustyajān

यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्च धातवःव्योम्नि तस्य परं स्थानमनन्तमथ लक्ष्यते

yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥvyomni tasya paraṃ sthānamanantamatha lakṣyate

कामकूलामपारान्तां मनःस्रोतोभयावहाम्नदीं दुर्गह्रदां तीर्णः कामक्रोधावुभौ जयेत्

kāmakūlāmapārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahāmnadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāvubhau jayet

स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति यत्परम्मनो मनसि संधाय पश्यत्यात्मानमात्मनि

sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati yatparammano manasi saṃdhāya paśyatyātmānamātmani

सर्ववित्सर्वभूतेषु वीक्षत्यात्मानमात्मनिएकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः

sarvavitsarvabhūteṣu vīkṣatyātmānamātmaniekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ

ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथास वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः

dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathāsa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ

स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखःहृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते

sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥhṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate

तं विप्रसंघाश्च सुरासुराश्च; यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसिरक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे; महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति

taṃ viprasaṃghāśca surāsurāśca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsirakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve; maharṣayaścaiva sadā stuvanti