Parva.Adhyaya 14.43

ब्रह्मोवाचमनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणःकुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम्

brahmovācamanuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥkuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām

अविः पशूनां सर्वेषामाखुश्च बिलवासिनाम्गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च

aviḥ paśūnāṃ sarveṣāmākhuśca bilavāsināmgavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथाशिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवःएते द्रुमाणां राजानो लोकेऽस्मिन्नात्र संशयः

nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathāśiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥete drumāṇāṃ rājāno loke'sminnātra saṃśayaḥ

हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः

himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavānśveto nīlaśca bhāsaśca kāṣṭhavāṃścaiva parvataḥ

शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथाएते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा

śubhaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathāete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā

सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाःयमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः

sūryo grahāṇāmadhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥyamaḥ pitṝṇāmadhipaḥ saritāmatha sāgaraḥ

अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यतेअर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते

ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyatearko'dhipatiruṣṇānāṃ jyotiṣāmindurucyate

अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिःओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः

agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥoṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ

त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वरः शिवःदक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृषयस्तथा

tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnāmīśvaraḥ śivaḥdakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānāmṛṣayastathā

दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरःएष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः

diśāmudīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavānkuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥeṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ

सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान्भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते

sarveṣāmeva bhūtānāmahaṃ brahmamayo mahānbhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvāpi na vidyate

राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः

rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇurbrahmamayo mahānīśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ

नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः

narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasāmdevadānavanāgānāṃ sarveṣāmīśvaro hi saḥ

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचनामाहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या

bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanāmāheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā

उमां देवीं विजानीत नारीणामुत्तमां शुभाम्रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा

umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇāmuttamāṃ śubhāmratīnāṃ vasumatyastu strīṇāmapsarasastathā

धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाःतस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे

dharmakāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥtasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe

राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवःहीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāmavasīdanti sādhavaḥhīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ

राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताःतेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यमेव चप्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः

rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥte'smim̐lloke pramodante pretya cānantyameva caprāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇamahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā

प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाःशब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः

prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥśabdalakṣaṇamākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ

ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाःधरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा

jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpamāpaśca rasalakṣaṇāḥdharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā

स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणामनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात्

svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇāmanaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhiranvayāt

मनसा चिन्तयानोऽर्थान्बुद्ध्या चैव व्यवस्यतिबुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः

manasā cintayāno'rthānbuddhyā caiva vyavasyatibuddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ

लक्षणं महतो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम्प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्

lakṣaṇaṃ mahato dhyānamavyaktaṃ sādhulakṣaṇampravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam

तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्अतीतोऽद्वंद्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगम्

tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyasediha buddhimānsaṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatimatīto'dvaṃdvamabhyeti tamomṛtyujarātigam

धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मयागुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम्

dharmalakṣaṇasaṃyuktamuktaṃ vo vidhivanmayāguṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyahamataḥ param

पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यतेघ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते

pārthivo yastu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyateghrāṇasthaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate

अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यतेजिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते

apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyatejihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate

ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यतेचक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते

jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyatecakṣuḥsthaśca tathādityo rūpajñāne vidhīyate

वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सःत्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते

vāyavyastu tathā sparśastvacā prajñāyate ca saḥtvaksthaścaiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate

आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण स तु गृह्यतेश्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः

ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyateśrotrasthāśca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ

मनसस्तु गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यतेहृदिस्थचेतनाधातुर्मनोज्ञाने विधीयते

manasastu guṇaścintā prajñayā sa tu gṛhyatehṛdisthacetanādhāturmanojñāne vidhīyate

बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथानिश्चित्य ग्रहणं नित्यमव्यक्तं नात्र संशयः

buddhiradhyavasāyena dhyānena ca mahāṃstathāniścitya grahaṇaṃ nityamavyaktaṃ nātra saṃśayaḥ

अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकःतस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः

aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥtasmādaliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम्सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayamsadā paśyāmyahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca

पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यतेगुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति

puruṣastadvijānīte tasmātkṣetrajña ucyateguṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati

आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम्न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः

ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānamacetanamna guṇā vidurātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ

न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दतिगुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत्

na satyaṃ veda vai kaścitkṣetrajñastveva vindatiguṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yatparaṃ parato mahat

तस्माद्गुणांश्च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित्क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ

tasmādguṇāṃśca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavitkṣīṇadoṣo guṇānhitvā kṣetrajñaṃ praviśatyatha

निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव चअचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः

nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva caacalaścāniketaśca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ