Parva.Adhyaya 14.57

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

स मित्रसहमासाद्य त्वभिज्ञानमयाचततस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा

sa mitrasahamāsādya tvabhijñānamayācatatasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā

सौदास उवाच · saudāsa uvāca

न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिःएतन्मे मतमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले

na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥetanme matamājñāya prayaccha maṇikuṇḍale

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तस्तामुत्तङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत्श्रुत्वा च सा ततः प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले

ityuktastāmuttaṅkastu bharturvākyamathābravītśrutvā ca sā tataḥ prādāttasmai te maṇikuṇḍale

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत्किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punarabravītkimetadguhyavacanaṃ śrotumicchāmi pārthiva

सौदास उवाच · saudāsa uvāca

प्रजा निसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति हविप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः

prajā nisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti haviprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ

सोऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान्गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान्स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम

so'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣamavāptavāngatimanyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavānsvargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिःशक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखमेधितुम्

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥśakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukhamedhitum

तदिष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डलेयः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे

tadiṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍaleyaḥ kṛtaste'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me

उत्तङ्क उवाच · uttaṅka uvāca

राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम्प्रश्नं तु कंचित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप

rājaṃstatheha kartāsmi punareṣyāmi te vaśampraśnaṃ tu kaṃcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa

सौदास उवाच · saudāsa uvāca

ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचःछेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्रास्ति विचारणा

brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥchettāsmi saṃśayaṃ te'dya na me'trāsti vicāraṇā

उत्तङ्क उवाच · uttaṅka uvāca

प्राहुर्वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनःमित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः

prāhurvāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥmitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ

स भवान्मित्रतामद्य संप्राप्तो मम पार्थिवस मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर

sa bhavānmitratāmadya saṃprāpto mama pārthivasa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara

अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकःभवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वा

avāptārtho'hamadyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥbhavatsakāśamāgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā

सौदास उवाच · saudāsa uvāca

क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तममत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन

kṣamaṃ cediha vaktavyaṃ mayā dvijavarottamamatsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃcana

एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वहआगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युरसंशयम्

evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvahaāgacchato hi te vipra bhavenmṛtyurasaṃśayam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम्समनुज्ञाप्य राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान्

ityuktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitamsamanujñāpya rājānamahalyāṃ prati jagmivān

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरःजवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति

gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥjavena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati

यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम्तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिनेऽनयत्

yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitamtathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine'nayat

स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम्बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिदारुरोह क्षुधान्वितः

sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitambilvaṃ dadarśa kasmiṃścidāruroha kṣudhānvitaḥ

शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदमयस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै

śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinamariṃdamayasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai

विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम्अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले

viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīmapaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale

ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वैविदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले

airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vaividaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale

ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन हपपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः

hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena hapapāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ

स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदाक्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः

sa daṇḍakāṣṭhamādāya valmīkamakhanattadākrodhāmarṣābhitaptāṅgastato vai dvijapuṃgavaḥ

तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुंधरादण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमातुरा

tasya vegamasahyaṃ tamasahantī vasuṃdharādaṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśamāturā

ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम्नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात्

tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalamnāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt

रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान्वज्रपाणिर्महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम्

rathena hariyuktena taṃ deśamupajagmivānvajrapāṇirmahātejā dadarśa ca dvijottamam

स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितःउत्तङ्कमब्रवीत्तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै

sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥuttaṅkamabravīttāta naitacchakyaṃ tvayeti vai

इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशःन दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव

ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥna daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryamidaṃ tava

उत्तङ्क उवाच · uttaṅka uvāca

नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मयाप्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम

nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayāprāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama

यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथावज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह

yadā sa nāśakattasya niścayaṃ kartumanyathāvajrapāṇistadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha

ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुंधरानागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय

tato vajraprahāraistairdāryamāṇā vasuṃdharānāgalokasya panthānamakarojjanamejaya

स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश हददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः

sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa hadadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ

प्राकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्ताभ्यलंकृतैःउपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा

prākāranicayairdivyairmaṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥupapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaistathā

वापीः स्फटिकसोपाना नदीश्च विमलोदकाःददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान्

vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīśca vimalodakāḥdadarśa vṛkṣāṃśca bahūnnānādvijagaṇāyutān

तस्य लोकस्य च द्वारं ददर्श स भृगूद्वहःपञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्

tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥpañcayojanavistāramāyataṃ śatayojanam

नागलोकमुत्तङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदानिराशश्चाभवत्तात कुण्डलाहरणे पुनः

nāgalokamuttaṅkastu prekṣya dīno'bhavattadānirāśaścābhavattāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ

तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिःताम्रास्यनेत्रः कौरव्य प्रज्वलन्निव तेजसा

tatra provāca turagastaṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥtāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalanniva tejasā

धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसेऐरावतसुतेनेह तवानीते हि कुण्डले

dhamasvāpānametanme tatastvaṃ vipra lapsyaseairāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथंचनत्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा

mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvamatrārthe kathaṃcanatvayaitaddhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā

उत्तङ्क उवाच · uttaṅka uvāca

कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रतियन्मया चीर्णपूर्वं च श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम्

kathaṃ bhavantaṃ jānīyāmupādhyāyāśramaṃ pratiyanmayā cīrṇapūrvaṃ ca śrotumicchāmi taddhyaham

अश्व उवाच · aśva uvāca

गुरोर्गुरुं मां जानीहि ज्वलितं जातवेदसम्त्वया ह्यहं सदा वत्स गुरोरर्थेऽभिपूजितः

gurorguruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasamtvayā hyahaṃ sadā vatsa gurorarthe'bhipūjitaḥ

सततं पूजितो विप्र शुचिना भृगुनन्दनतस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु मा चिरम्

satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandanatasmācchreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mā ciram

इत्युक्तः स तथाकार्षीदुत्तङ्कश्चित्रभानुनाघृतार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया

ityuktaḥ sa tathākārṣīduttaṅkaścitrabhānunāghṛtārciḥ prītimāṃścāpi prajajvāla didhakṣayā

ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारतघनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः

tato'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārataghanaḥ prādurabhūddhūmo nāgalokabhayāvahaḥ

तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारतनागलोके महाराज न प्रज्ञायत किंचन

tena dhūmena sahasā vardhamānena bhāratanāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃcana

हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतनिवेशनम्वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय

hāhākṛtamabhūtsarvamairāvataniveśanamvāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya

न प्रकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारतनीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा

na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhāratanīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayastathā

ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताःआजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्यातितेजसः

te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥājagmurniścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyātitejasaḥ

श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस्तिग्मतेजसःसंभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि

śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣestigmatejasaḥsaṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakruryathāvidhi

सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाःशिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति

sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥśirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavanniti

प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य चप्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते

prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyamarghyaṃ nivedya caprāyacchankuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite

ततः संपूजितो नागैस्तत्रोत्तङ्कः प्रतापवान्अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत्

tataḥ saṃpūjito nāgaistatrottaṅkaḥ pratāpavānagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat

स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम्प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यै तदानघ

sa gatvā tvarito rājangautamasya niveśanamprāyacchatkuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha

एवं महात्मना तेन त्रीँल्लोकाञ्जनमेजयपरिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले

evaṃ mahātmanā tena trīm̐llokāñjanamejayaparikramyāhṛte divye tataste maṇikuṇḍale

एवंप्रभावः स मुनिरुत्तङ्को भरतर्षभपरेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि

evaṃprabhāvaḥ sa muniruttaṅko bharatarṣabhapareṇa tapasā yukto yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi