Parva.Adhyaya 15.11

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथाउदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च

maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāmātmanastathāudāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca

चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम्मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन

caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣāmātatāyināmmitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te'rikarśana

तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि चबलानि च कुरुश्रेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम्

tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi cabalāni ca kuruśreṣṭha bhavantyeṣāṃ yathecchakam

ते च द्वादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाःमन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो

te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥmantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho

एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाःअत्र षाड्गुण्यमायत्तं युधिष्ठिर निबोध तत्

etanmaṇḍalamityāhurācāryā nītikovidāḥatra ṣāḍguṇyamāyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat

वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुनन्दनद्विसप्तत्या महाबाहो ततः षाड्गुण्यचारिणः

vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandanadvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ

यदा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथाबलःविगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदायदा स्वपक्षोऽबलवांस्तदा संधिं समाश्रयेत्

yadā svapakṣo balavānparapakṣastathābalaḥvigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadāyadā svapakṣo'balavāṃstadā saṃdhiṃ samāśrayet

द्रव्याणां संचयश्चैव कर्तव्यः स्यान्महांस्तथायदा समर्थो यानाय नचिरेणैव भारत

dravyāṇāṃ saṃcayaścaiva kartavyaḥ syānmahāṃstathāyadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata

तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानं च न विभाजयेत्भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत

tadā sarvaṃ vidheyaṃ syātsthānaṃ ca na vibhājayetbhūmiralpaphalā deyā viparītasya bhārata

हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशवत्विपरीतान्न गृह्णीयात्स्वयं संधिविशारदः

hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇamakośavatviparītānna gṛhṇīyātsvayaṃ saṃdhiviśāradaḥ

संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभविपरीतस्तु तेऽदेयः पुत्र कस्यांचिदापदितस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित्

saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabhaviparītastu te'deyaḥ putra kasyāṃcidāpaditasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit

प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत्क्रमेण युगपद्द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम्

prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayetkrameṇa yugapaddvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam

पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस्तथैव चकार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम्

pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgastathaiva cakāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam

न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छताकौन्तेय तं न हिंसेत यो महीं विजिगीषते

na ca hiṃsyo'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhimicchatākaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate

गणानां भेदने योगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिःसाधुसंग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा

gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥsādhusaṃgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā

दुर्बलाश्चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसातिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः

durbalāścāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasātiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttimāsthitaḥ

यद्येवमभियायाच्च दुर्बलं बलवान्नृपःसामादिभिरुपायैस्तं क्रमेण विनिवर्तयेत्

yadyevamabhiyāyācca durbalaṃ balavānnṛpaḥsāmādibhirupāyaistaṃ krameṇa vinivartayet

अशक्नुवंस्तु युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिःकोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये प्रियकारिणः

aśaknuvaṃstu yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥkośena paurairdaṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ

असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत्क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरमपि केवलम्

asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatetkrameṇānena mokṣaḥ syāccharīramapi kevalam