पर्व.अध्याय 15.45

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छयादेवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम्

dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayādevarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram

तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरःआसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः

tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥāsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ

चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम्कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम्

cirasya khalu paśyāmi bhagavantamupasthitamkaccitte kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam

के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि तेतद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः

ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṃ ca kāryaṃ karomi tetadbrūhi dvijamukhya tvamasmākaṃ ca priyo'tithiḥ

नारद उवाच · nārada uvāca

चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात्परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप

ciradṛṣṭo'si me rājannāgato'smi tapovanātparidṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनःधृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः

vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥdhṛtarāṣṭraṃ mahātmānamāsthitaṃ paramaṃ tapaḥ

अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहःगान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः

api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥgāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṃjayaḥ

कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवःश्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः

kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥśrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ

नारद उवाच · nārada uvāca

स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम्यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने

sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātathamyathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃstapovane

वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दनकुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप

vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandanakurukṣetrātpitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa

गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितःसंजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः

gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥsaṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ

आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनःवीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः

ātasthe sa tapastīvraṃ pitā tava tapodhanaḥvīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ

वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाःत्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः

vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥtvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ

गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनीसंजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत

gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinīsaṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata

अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभोदृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह

agnīṃstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabhodṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha

अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरःते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः

aniketo'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥte cāpi sahite devyau saṃjayaśca tamanvayuḥ

संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु चगान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता

saṃjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu cagāndhāryāstu pṛthā rājaṃścakṣurāsīdaninditā

ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमःगङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत्

tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥgaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho'bhavat

अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान्ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः

atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnirabhavanmahāndadāha tadvanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ

दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततःवराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान्

dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥvarāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān

समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमेनिराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितःअसमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते

samāviddhe vane tasminprāpte vyasana uttamenirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥasamartho'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te

ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात्इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते

tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikātidamāha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate

गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित्वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम्

gaccha saṃjaya yatrāgnirna tvāṃ dahati karhicitvayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim

तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरःराजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना

tamuvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥrājanmṛtyuraniṣṭo'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā

न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसःयदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति

na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥyadatrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktumarhati

इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवःनैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम्

ityuktaḥ saṃjayenedaṃ punarāha sa pārthivaḥnaiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhātsvayam

जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम्तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम्

jalamagnistathā vāyuratha vāpi vikarśanamtāpasānāṃ praśasyante gaccha saṃjaya māciram

इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदाप्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा

ityuktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manastadāprāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā

संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत्उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो

saṃjayastaṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarotuvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho

ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचःसंनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा

ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre'sya tadvacaḥsaṃnirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā

गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तवदावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव

gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tavadāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava

संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यतगङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः

saṃjayastu mahāmātrastasmāddāvādamucyatagaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ

स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशःप्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम्

sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥprayayau saṃjayaḥ sūto himavantaṃ mahīdharam

एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाःगान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप

evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥgāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa

यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम्तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ

yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaramtayośca devyorubhayordṛṣṭāni bharatarṣabha

ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाःश्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते

tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥśrutvā rājñastathā niṣṭhāṃ na tvaśocangatiṃ ca te

तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तमयथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव

tatrāśrauṣamahaṃ sarvametatpuruṣasattamayathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava

न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिःप्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते

na śocitavyaṃ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥprāptavānagnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम्निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान्

etacchrutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāmniryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān

अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत्पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम्

antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahānārtasvaro'bhavatpaurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim

अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितःऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरःभीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते

aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥbhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te

अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनःप्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम्

antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥprādurāsīnmahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām

तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम्अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम्

taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipamanvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm

तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारतनिगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhāratanigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam