Parva.Adhyaya 16.8

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तः स बीभत्सुर्मातुलेन परंतपःदुर्मना दीनमनसं वसुदेवमुवाच ह

evamuktaḥ sa bībhatsurmātulena paraṃtapaḥdurmanā dīnamanasaṃ vasudevamuvāca ha

नाहं वृष्णिप्रवीरेण मधुभिश्चैव मातुलविहीनां पृथिवीं द्रष्टुं शक्तश्चिरमिह प्रभो

nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiścaiva mātulavihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaściramiha prabho

राजा च भीमसेनश्च सहदेवश्च पाण्डवःनकुलो याज्ञसेनी च षडेकमनसो वयम्

rājā ca bhīmasenaśca sahadevaśca pāṇḍavaḥnakulo yājñasenī ca ṣaḍekamanaso vayam

राज्ञः संक्रमणे चापि कालोऽयं वर्तते ध्रुवम्तमिमं विद्धि संप्राप्तं कालं कालविदां वर

rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo'yaṃ vartate dhruvamtamimaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara

सर्वथा वृष्णिदारांस्तु बालवृद्धांस्तथैव चनयिष्ये परिगृह्याहमिन्द्रप्रस्थमरिंदम

sarvathā vṛṣṇidārāṃstu bālavṛddhāṃstathaiva canayiṣye parigṛhyāhamindraprasthamariṃdama

इत्युक्त्वा दारुकमिदं वाक्यमाह धनंजयःअमात्यान्वृष्णिवीराणां द्रष्टुमिच्छामि माचिरम्

ityuktvā dārukamidaṃ vākyamāha dhanaṃjayaḥamātyānvṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭumicchāmi māciram

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम्प्रविवेशार्जुनः शूरः शोचमानो महारथान्

ityevamuktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhāmpraviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān

तमासनगतं तत्र सर्वाः प्रकृतयस्तथाब्राह्मणा नैगमाश्चैव परिवार्योपतस्थिरे

tamāsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayastathābrāhmaṇā naigamāścaiva parivāryopatasthire

तान्दीनमनसः सर्वान्निभृतान्गतचेतसःउवाचेदं वचः पार्थः स्वयं दीनतरस्तदा

tāndīnamanasaḥ sarvānnibhṛtāngatacetasaḥuvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnatarastadā

शक्रप्रस्थमहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं स्वयम्इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः प्लावयिष्यति

śakraprasthamahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayamidaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati

सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि चवज्रोऽयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति

sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni cavajro'yaṃ bhavatāṃ rājā śakraprasthe bhaviṣyati

सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गतेबहिर्वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभवत माचिरम्

saptame divase caiva ravau vimala udgatebahirvatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram

इत्युक्तास्तेन ते पौराः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणासज्जमाशु ततश्चक्रुः स्वसिद्ध्यर्थं समुत्सुकाः

ityuktāstena te paurāḥ pārthenākliṣṭakarmaṇāsajjamāśu tataścakruḥ svasiddhyarthaṃ samutsukāḥ

तां रात्रिमवसत्पार्थः केशवस्य निवेशनेमहता शोकमोहेन सहसाभिपरिप्लुतः

tāṃ rātrimavasatpārthaḥ keśavasya niveśanemahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ

श्वोभूतेऽथ ततः शौरिर्वसुदेवः प्रतापवान्युक्त्वात्मानं महातेजा जगाम गतिमुत्तमाम्

śvobhūte'tha tataḥ śaurirvasudevaḥ pratāpavānyuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatimuttamām

ततः शब्दो महानासीद्वसुदेवस्य वेश्मनिदारुणः क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम्

tataḥ śabdo mahānāsīdvasudevasya veśmanidāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca yoṣitām

प्रकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरणस्रजःउरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यो व्यलपन्करुणं स्त्रियः

prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇasrajaḥurāṃsi pāṇibhirghnantyo vyalapankaruṇaṃ striyaḥ

तं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथाअन्वारोढुं व्यवसिता भर्तारं योषितां वराः

taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathāanvāroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ

ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमाल्येन भारतयानेन महता पार्थो बहिर्निष्क्रामयत्तदा

tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahumālyena bhāratayānena mahatā pārtho bahirniṣkrāmayattadā

तमन्वयुस्तत्र तत्र दुःखशोकसमाहताःद्वारकावासिनः पौराः सर्व एव नरर्षभ

tamanvayustatra tatra duḥkhaśokasamāhatāḥdvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha

तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश्च पावकाःपुरस्तात्तस्य यानस्य याजकाश्च ततो ययुः

tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāśca pāvakāḥpurastāttasya yānasya yājakāśca tato yayuḥ

अनुजग्मुश्च तं वीरं देव्यस्ता वै स्वलंकृताःस्त्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश्च सहस्रशः

anujagmuśca taṃ vīraṃ devyastā vai svalaṃkṛtāḥstrīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiśca sahasraśaḥ

यस्तु देशः प्रियस्तस्य जीवतोऽभून्महात्मनःतत्रैनमुपसंकल्प्य पितृमेधं प्रचक्रिरे

yastu deśaḥ priyastasya jīvato'bhūnmahātmanaḥtatrainamupasaṃkalpya pitṛmedhaṃ pracakrire

तं चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराङ्गनाःततोऽन्वारुरुहुः पत्न्यश्चतस्रः पतिलोकगाः

taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūraputraṃ varāṅganāḥtato'nvāruruhuḥ patnyaścatasraḥ patilokagāḥ

तं वै चतसृभिः स्त्रीभिरन्वितं पाण्डुनन्दनःअदाहयच्चन्दनैश्च गन्धैरुच्चावचैरपि

taṃ vai catasṛbhiḥ strībhiranvitaṃ pāṇḍunandanaḥadāhayaccandanaiśca gandhairuccāvacairapi

ततः प्रादुरभूच्छब्दः समिद्धस्य विभावसोःसामगानां च निर्घोषो नराणां रुदतामपि

tataḥ prādurabhūcchabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥsāmagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatāmapi

ततो वज्रप्रधानास्ते वृष्णिवीरकुमारकाःसर्व एवोदकं चक्रुः स्त्रियश्चैव महात्मनः

tato vajrapradhānāste vṛṣṇivīrakumārakāḥsarva evodakaṃ cakruḥ striyaścaiva mahātmanaḥ

अलुप्तधर्मस्तं धर्मं कारयित्वा स फल्गुनःजगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ

aluptadharmastaṃ dharmaṃ kārayitvā sa phalgunaḥjagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha

स तान्दृष्ट्वा निपतितान्कदने भृशदुःखितःबभूवातीव कौरव्यः प्राप्तकालं चकार च

sa tāndṛṣṭvā nipatitānkadane bhṛśaduḥkhitaḥbabhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca

यथाप्रधानतश्चैव चक्रे सर्वाः क्रियास्तदाये हता ब्रह्मशापेन मुसलैरेरकोद्भवैः

yathāpradhānataścaiva cakre sarvāḥ kriyāstadāye hatā brahmaśāpena musalairerakodbhavaiḥ

ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयोःअन्विष्य दाहयामास पुरुषैराप्तकारिभिः

tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥanviṣya dāhayāmāsa puruṣairāptakāribhiḥ

स तेषां विधिवत्कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डवःसप्तमे दिवसे प्रायाद्रथमारुह्य सत्वरःअश्वयुक्तै रथैश्चापि गोखरोष्ट्रयुतैरपि

sa teṣāṃ vidhivatkṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥsaptame divase prāyādrathamāruhya satvaraḥaśvayuktai rathaiścāpi gokharoṣṭrayutairapi

स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदत्यः शोककर्शिताःअनुजग्मुर्महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम्

striyastā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥanujagmurmahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam

भृत्यास्त्वन्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्च येवीरहीनं वृद्धबालं पौरजानपदास्तथाययुस्ते परिवार्याथ कलत्रं पार्थशासनात्

bhṛtyāstvandhakavṛṣṇīnāṃ sādino rathinaśca yevīrahīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadāstathāyayuste parivāryātha kalatraṃ pārthaśāsanāt

कुञ्जरैश्च गजारोहा ययुः शैलनिभैस्तथासपादरक्षैः संयुक्ताः सोत्तरायुधिका ययुः

kuñjaraiśca gajārohā yayuḥ śailanibhaistathāsapādarakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ

पुत्राश्चान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थमनुव्रताःब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महाधनाः

putrāścāndhakavṛṣṇīnāṃ sarve pārthamanuvratāḥbrāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva mahādhanāḥ

दश षट्च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम्पुरस्कृत्य ययुर्वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः

daśa ṣaṭca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanampuraskṛtya yayurvajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि चभोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययुः

bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni cabhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni niryayuḥ

तत्सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत्उवाह रथिनां श्रेष्ठः पार्थः परपुरंजयः

tatsāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimatuvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ

निर्याते तु जने तस्मिन्सागरो मकरालयःद्वारकां रत्नसंपूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा

niryāte tu jane tasminsāgaro makarālayaḥdvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayattadā

तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाःतूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमिति ब्रुवन्

tadadbhutamabhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥtūrṇāttūrṇataraṃ jagmuraho daivamiti bruvan

काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु चनिवसन्नानयामास वृष्णिदारान्धनंजयः

kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu canivasannānayāmāsa vṛṣṇidārāndhanaṃjayaḥ

स पञ्चनदमासाद्य धीमानतिसमृद्धिमत्देशे गोपशुधान्याढ्ये निवासमकरोत्प्रभुः

sa pañcanadamāsādya dhīmānatisamṛddhimatdeśe gopaśudhānyāḍhye nivāsamakarotprabhuḥ

ततो लोभः समभवद्दस्यूनां निहतेश्वराःदृष्ट्वा स्त्रियो नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत

tato lobhaḥ samabhavaddasyūnāṃ nihateśvarāḥdṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata

ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसःआभीरा मन्त्रयामासुः समेत्याशुभदर्शनाः

tataste pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥābhīrā mantrayāmāsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ

अयमेकोऽर्जुनो योद्धा वृद्धबालं हतेश्वरम्नयत्यस्मानतिक्रम्य योधाश्चेमे हतौजसः

ayameko'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaramnayatyasmānatikramya yodhāśceme hataujasaḥ

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रशःअभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लोप्त्रहारिणः

tato yaṣṭipraharaṇā dasyavaste sahasraśaḥabhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptrahāriṇaḥ

महता सिंहनादेन द्रावयन्तः पृथग्जनम्अभिपेतुर्धनार्थं ते कालपर्यायचोदिताः

mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanamabhipeturdhanārthaṃ te kālaparyāyacoditāḥ

ततो निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगःउवाच तान्महाबाहुरर्जुनः प्रहसन्निव

tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥuvāca tānmahābāhurarjunaḥ prahasanniva

निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदि स्थ न मुमूर्षवःनेदानीं शरनिर्भिन्नाः शोचध्वं निहता मया

nivartadhvamadharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥnedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā

तथोक्तास्तेन वीरेण कदर्थीकृत्य तद्वचःअभिपेतुर्जनं मूढा वार्यमाणाः पुनः पुनः

tathoktāstena vīreṇa kadarthīkṛtya tadvacaḥabhipeturjanaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ

ततोऽर्जुनो धनुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं महत्आरोपयितुमारेभे यत्नादिव कथंचन

tato'rjuno dhanurdivyaṃ gāṇḍīvamajaraṃ mahatāropayitumārebhe yatnādiva kathaṃcana

चकार सज्यं कृच्छ्रेण संभ्रमे तुमुले सतिचिन्तयामास चास्त्राणि न च सस्मार तान्यपि

cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule saticintayāmāsa cāstrāṇi na ca sasmāra tānyapi

वैकृत्यं तन्महद्दृष्ट्वा भुजवीर्ये तथा युधिदिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद्व्रीडितोऽभवत्

vaikṛtyaṃ tanmahaddṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhidivyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśādvrīḍito'bhavat

वृष्णियोधाश्च ते सर्वे गजाश्वरथयायिनःन शेकुरावर्तयितुं ह्रियमाणं च तं जनम्

vṛṣṇiyodhāśca te sarve gajāśvarathayāyinaḥna śekurāvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam

कलत्रस्य बहुत्वात्तु संपतत्सु ततस्ततःप्रयत्नमकरोत्पार्थो जनस्य परिरक्षणे

kalatrasya bahutvāttu saṃpatatsu tatastataḥprayatnamakarotpārtho janasya parirakṣaṇe

मिषतां सर्वयोधानां ततस्ताः प्रमदोत्तमाःसमन्ततोऽवकृष्यन्त कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः

miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatastāḥ pramadottamāḥsamantato'vakṛṣyanta kāmāccānyāḥ pravavrajuḥ

ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो धनंजयःजघान दस्यून्सोद्वेगो वृष्णिभृत्यैः सह प्रभुः

tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ pārtho dhanaṃjayaḥjaghāna dasyūnsodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ

क्षणेन तस्य ते राजन्क्षयं जग्मुरजिह्मगाःअक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणाः क्षतजभोजनाः

kṣaṇena tasya te rājankṣayaṃ jagmurajihmagāḥakṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ

स शरक्षयमासाद्य दुःखशोकसमाहतःधनुष्कोट्या तदा दस्यूनवधीत्पाकशासनिः

sa śarakṣayamāsādya duḥkhaśokasamāhataḥdhanuṣkoṭyā tadā dasyūnavadhītpākaśāsaniḥ

प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियःजग्मुरादाय ते म्लेच्छाः समन्ताज्जनमेजय

prekṣatastveva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥjagmurādāya te mlecchāḥ samantājjanamejaya

धनंजयस्तु दैवं तन्मनसाचिन्तयत्प्रभुःदुःखशोकसमाविष्टो निःश्वासपरमोऽभवत्

dhanaṃjayastu daivaṃ tanmanasācintayatprabhuḥduḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo'bhavat

अस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात्धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च

astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayātdhanuṣaścāvidheyatvāccharāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca

बभूव विमनाः पार्थो दैवमित्यनुचिन्तयन्न्यवर्तत ततो राजन्नेदमस्तीति चाब्रवीत्

babhūva vimanāḥ pārtho daivamityanucintayannyavartata tato rājannedamastīti cābravīt

ततः स शेषमादाय कलत्रस्य महामतिःहृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरत्

tataḥ sa śeṣamādāya kalatrasya mahāmatiḥhṛtabhūyiṣṭharatnasya kurukṣetramavātarat

एवं कलत्रमानीय वृष्णीनां हृतशेषितम्न्यवेशयत कौरव्यस्तत्र तत्र धनंजयः

evaṃ kalatramānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitamnyaveśayata kauravyastatra tatra dhanaṃjayaḥ

हार्दिक्यतनयं पार्थो नगरं मार्तिकावतम्भोजराजकलत्रं च हृतशेषं नरोत्तमः

hārdikyatanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatambhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ

ततो वृद्धांश्च बालांश्च स्त्रियश्चादाय पाण्डवःवीरैर्विहीनान्सर्वांस्ताञ्शक्रप्रस्थे न्यवेशयत्

tato vṛddhāṃśca bālāṃśca striyaścādāya pāṇḍavaḥvīrairvihīnānsarvāṃstāñśakraprasthe nyaveśayat

यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिनः प्रियम्न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम्

yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyamnyaveśayata dharmātmā vṛddhabālapuraskṛtam

इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वज्राय परवीरहावज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणाः प्रवव्रजुः

indraprasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahāvajreṇākrūradārāstu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ

रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैब्या हैमवतीत्यपिदेवी जाम्बवती चैव विविशुर्जातवेदसम्

rukmiṇī tvatha gāndhārī śaibyā haimavatītyapidevī jāmbavatī caiva viviśurjātavedasam

सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य संमताःवनं प्रविविशू राजंस्तापस्ये कृतनिश्चयाः

satyabhāmā tathaivānyā devyaḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥvanaṃ praviviśū rājaṃstāpasye kṛtaniścayāḥ

द्वारकावासिनो ये तु पुरुषाः पार्थमन्वयुःयथार्हं संविभज्यैनान्वज्रे पर्यददज्जयः

dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārthamanvayuḥyathārhaṃ saṃvibhajyainānvajre paryadadajjayaḥ

स तत्कृत्वा प्राप्तकालं बाष्पेणापिहितोऽर्जुनःकृष्णद्वैपायनं राजन्ददर्शासीनमाश्रमे

sa tatkṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito'rjunaḥkṛṣṇadvaipāyanaṃ rājandadarśāsīnamāśrame