Parva.Adhyaya 2.13

श्रीकृष्ण उवाच · śrīkṛṣṇa uvāca

सर्वैर्गुणैर्महाराज राजसूयं त्वमर्हसिजानतस्त्वेव ते सर्वं किंचिद्वक्ष्यामि भारत

sarvairguṇairmahārāja rājasūyaṃ tvamarhasijānatastveva te sarvaṃ kiṃcidvakṣyāmi bhārata

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रं यदवशेषितम्तस्मादवरजं लोके यदिदं क्षत्रसंज्ञितम्

jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṃ yadavaśeṣitamtasmādavarajaṃ loke yadidaṃ kṣatrasaṃjñitam

कृतोऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर्वसुधाधिपनिदेशवाग्भिस्तत्ते ह विदितं भरतर्षभ

kṛto'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kṣatriyairvasudhādhipanideśavāgbhistatte ha viditaṃ bharatarṣabha

ऐलस्येक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षतेराजानः श्रेणिबद्धाश्च ततोऽन्ये क्षत्रिया भुवि

ailasyekṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣaterājānaḥ śreṇibaddhāśca tato'nye kṣatriyā bhuvi

ऐलवंश्यास्तु ये राजंस्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाःतानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ

ailavaṃśyāstu ye rājaṃstathaivekṣvākavo nṛpāḥtāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha

ययातेस्त्वेव भोजानां विस्तरोऽतिगुणो महान्भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दिशम्

yayātestveva bhojānāṃ vistaro'tiguṇo mahānbhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam

तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रमुपासतेसोऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथोभेदेष्वमन्यत

teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatramupāsateso'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithobhedeṣvamanyata

चतुर्युस्त्वपरो राजा यस्मिन्नेकशतोऽभवत्स साम्राज्यं जरासंधः प्राप्तो भवति योनितः

caturyustvaparo rājā yasminnekaśato'bhavatsa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ

तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशःराजन्सेनापतिर्जातः शिशुपालः प्रतापवान्

taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥrājansenāpatirjātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān

तमेव च महाराज शिष्यवत्समुपस्थितःवक्रः करूषाधिपतिर्मायायोधी महाबलः

tameva ca mahārāja śiṣyavatsamupasthitaḥvakraḥ karūṣādhipatirmāyāyodhī mahābalaḥ

अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौजरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकावुभौ

aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritaujarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāvubhau

दन्तवक्रः करूषश्च कलभो मेघवाहनःमूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद्यं तं भूतमणिं विदुः

dantavakraḥ karūṣaśca kalabho meghavāhanaḥmūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhradyaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ

मुरं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपौअपर्यन्तबलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा

muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yo yavanādhipauaparyantabalo rājā pratīcyāṃ varuṇo yathā

भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखास वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा चैव भारत

bhagadatto mahārāja vṛddhastava pituḥ sakhāsa vācā praṇatastasya karmaṇā caiva bhārata

स्नेहबद्धस्तु पितृवन्मनसा भक्तिमांस्त्वयिप्रतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यो नृपः

snehabaddhastu pitṛvanmanasā bhaktimāṃstvayipratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yo nṛpaḥ

मातुलो भवतः शूरः पुरुजित्कुन्तिवर्धनःस ते संनतिमानेकः स्नेहतः शत्रुतापनः

mātulo bhavataḥ śūraḥ purujitkuntivardhanaḥsa te saṃnatimānekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ

जरासंधं गतस्त्वेवं पुरा यो न मया हतःपुरुषोत्तमविज्ञातो योऽसौ चेदिषु दुर्मतिः

jarāsaṃdhaṃ gatastvevaṃ purā yo na mayā hataḥpuruṣottamavijñāto yo'sau cediṣu durmatiḥ

आत्मानं प्रतिजानाति लोकेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम्आदत्ते सततं मोहाद्यः स चिह्नं च मामकम्

ātmānaṃ pratijānāti loke'sminpuruṣottamamādatte satataṃ mohādyaḥ sa cihnaṃ ca māmakam

वङ्गपुण्ड्रकिरातेषु राजा बलसमन्वितःपौण्ड्रको वासुदेवेति योऽसौ लोकेषु विश्रुतः

vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥpauṇḍrako vāsudeveti yo'sau lokeṣu viśrutaḥ

चतुर्युः स महाराज भोज इन्द्रसखो बलीविद्याबलाद्यो व्यजयत्पाण्ड्यक्रथककैशिकान्

caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balīvidyābalādyo vyajayatpāṇḍyakrathakakaiśikān

भ्राता यस्याहृतिः शूरो जामदग्न्यसमो युधिस भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा

bhrātā yasyāhṛtiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhisa bhakto māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā

प्रियाण्याचरतः प्रह्वान्सदा संबन्धिनः सतःभजतो न भजत्यस्मानप्रियेषु व्यवस्थितः

priyāṇyācarataḥ prahvānsadā saṃbandhinaḥ sataḥbhajato na bhajatyasmānapriyeṣu vyavasthitaḥ

न कुलं न बलं राजन्नभिजानंस्तथात्मनःपश्यमानो यशो दीप्तं जरासंधमुपाश्रितः

na kulaṃ na balaṃ rājannabhijānaṃstathātmanaḥpaśyamāno yaśo dīptaṃ jarāsaṃdhamupāśritaḥ

उदीच्यभोजाश्च तथा कुलान्यष्टादशाभिभोजरासंधभयादेव प्रतीचीं दिशमाश्रिताः

udīcyabhojāśca tathā kulānyaṣṭādaśābhibhojarāsaṃdhabhayādeva pratīcīṃ diśamāśritāḥ

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शाल्वाः पटच्चराःसुस्थराश्च सुकुट्टाश्च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥsustharāśca sukuṭṭāśca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha

शाल्वेयानां च राजानः सोदर्यानुचरैः सहदक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कोशलाः

śālveyānāṃ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ sahadakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ

तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताःमत्स्याः संन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशमाश्रिताः

tathottarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥmatsyāḥ saṃnyastapādāśca dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ

तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंधभयार्दिताःस्वराष्ट्रं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम्

tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdhabhayārditāḥsvarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam

कस्यचित्त्वथ कालस्य कंसो निर्मथ्य बान्धवान्बार्हद्रथसुते देव्यावुपागच्छद्वृथामतिः

kasyacittvatha kālasya kaṃso nirmathya bāndhavānbārhadrathasute devyāvupāgacchadvṛthāmatiḥ

अस्तिः प्राप्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजेऽबलेबलेन तेन स ज्ञातीनभिभूय वृथामतिः

astiḥ prāptiśca nāmnā te sahadevānuje'balebalena tena sa jñātīnabhibhūya vṛthāmatiḥ

श्रैष्ठ्यं प्राप्तः स तस्यासीदतीवापनयो महान्भोजराजन्यवृद्धैस्तु पीड्यमानैर्दुरात्मना

śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ sa tasyāsīdatīvāpanayo mahānbhojarājanyavṛddhaistu pīḍyamānairdurātmanā

ज्ञातित्राणमभीप्सद्भिरस्मत्संभावना कृतादत्त्वाक्रूराय सुतनुं तामाहुकसुतां तदा

jñātitrāṇamabhīpsadbhirasmatsaṃbhāvanā kṛtādattvākrūrāya sutanuṃ tāmāhukasutāṃ tadā

संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्यं मया कृतम्हतौ कंससुनामानौ मया रामेण चाप्युत

saṃkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṃ mayā kṛtamhatau kaṃsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpyuta

भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यतेमन्त्रोऽयं मन्त्रितो राजन्कुलैरष्टादशावरैः

bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyatemantro'yaṃ mantrito rājankulairaṣṭādaśāvaraiḥ

अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शतघातिभिःन हन्याम वयं तस्य त्रिभिर्वर्षशतैर्बलम्

anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥna hanyāma vayaṃ tasya tribhirvarṣaśatairbalam

तस्य ह्यमरसंकाशौ बलेन बलिनां वरौनामभ्यां हंसडिभकावित्यास्तां योधसत्तमौ

tasya hyamarasaṃkāśau balena balināṃ varaunāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāvityāstāṃ yodhasattamau

तावुभौ सहितौ वीरौ जरासंधश्च वीर्यवान्त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः

tāvubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaśca vīryavāntrayastrayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ

न हि केवलमस्माकं यावन्तोऽन्ये च पार्थिवाःतथैव तेषामासीच्च बुद्धिर्बुद्धिमतां वर

na hi kevalamasmākaṃ yāvanto'nye ca pārthivāḥtathaiva teṣāmāsīcca buddhirbuddhimatāṃ vara

अथ हंस इति ख्यातः कश्चिदासीन्महान्नृपःस चान्यैः सहितो राजन्संग्रामेऽष्टादशावरैः

atha haṃsa iti khyātaḥ kaścidāsīnmahānnṛpaḥsa cānyaiḥ sahito rājansaṃgrāme'ṣṭādaśāvaraiḥ

हतो हंस इति प्रोक्तमथ केनापि भारततच्छ्रुत्वा डिभको राजन्यमुनाम्भस्यमज्जत

hato haṃsa iti proktamatha kenāpi bhāratatacchrutvā ḍibhako rājanyamunāmbhasyamajjata

विना हंसेन लोकेऽस्मिन्नाहं जीवितुमुत्सहेइत्येतां मतिमास्थाय डिभको निधनं गतः

vinā haṃsena loke'sminnāhaṃ jīvitumutsaheityetāṃ matimāsthāya ḍibhako nidhanaṃ gataḥ

तथा तु डिभकं श्रुत्वा हंसः परपुरंजयःप्रपेदे यमुनामेव सोऽपि तस्यां न्यमज्जत

tathā tu ḍibhakaṃ śrutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥprapede yamunāmeva so'pi tasyāṃ nyamajjata

तौ स राजा जरासंधः श्रुत्वाप्सु निधनं गतौस्वपुरं शूरसेनानां प्रययौ भरतर्षभ

tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṃ gatausvapuraṃ śūrasenānāṃ prayayau bharatarṣabha

ततो वयममित्रघ्न तस्मिन्प्रतिगते नृपेपुनरानन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे

tato vayamamitraghna tasminpratigate nṛpepunarānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe

यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचनाकंसभार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम्

yadā tvabhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalocanākaṃsabhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpam

चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखितापतिघ्नं मे जहीत्येवं पुनः पुनररिंदम

codayatyeva rājendra pativyasanaduḥkhitāpatighnaṃ me jahītyevaṃ punaḥ punarariṃdama

ततो वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम्संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप

tato vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritamsaṃsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa

पृथक्त्वेन द्रुता राजन्संक्षिप्य महतीं श्रियम्प्रपतामो भयात्तस्य सधनज्ञातिबान्धवाः

pṛthaktvena drutā rājansaṃkṣipya mahatīṃ śriyamprapatāmo bhayāttasya sadhanajñātibāndhavāḥ

इति संचिन्त्य सर्वे स्म प्रतीचीं दिशमाश्रिताःकुशस्थलीं पुरीं रम्यां रैवतेनोपशोभिताम्

iti saṃcintya sarve sma pratīcīṃ diśamāśritāḥkuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām

पुनर्निवेशनं तस्यां कृतवन्तो वयं नृपतथैव दुर्गसंस्कारं देवैरपि दुरासदम्

punarniveśanaṃ tasyāṃ kṛtavanto vayaṃ nṛpatathaiva durgasaṃskāraṃ devairapi durāsadam

स्त्रियोऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाःतस्यां वयममित्रघ्न निवसामोऽकुतोभयाः

striyo'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punarvṛṣṇipuṃgavāḥtasyāṃ vayamamitraghna nivasāmo'kutobhayāḥ

आलोक्य गिरिमुख्यं तं माधवीतीर्थमेव चमाधवाः कुरुशार्दूल परां मुदमवाप्नुवन्

ālokya girimukhyaṃ taṃ mādhavītīrthameva camādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudamavāpnuvan

एवं वयं जरासंधादादितः कृतकिल्बिषाःसामर्थ्यवन्तः संबन्धाद्भवन्तं समुपाश्रिताः

evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhādāditaḥ kṛtakilbiṣāḥsāmarthyavantaḥ saṃbandhādbhavantaṃ samupāśritāḥ

त्रियोजनायतं सद्म त्रिस्कन्धं योजनादधियोजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतोरणम्अष्टादशावरैर्नद्धं क्षत्रियैर्युद्धदुर्मदैः

triyojanāyataṃ sadma triskandhaṃ yojanādadhiyojanānte śatadvāraṃ vikramakramatoraṇamaṣṭādaśāvarairnaddhaṃ kṣatriyairyuddhadurmadaiḥ

अष्टादश सहस्राणि व्रातानां सन्ति नः कुलेआहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस्त्रिशतावरः

aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṃ santi naḥ kuleāhukasya śataṃ putrā ekaikastriśatāvaraḥ

चारुदेष्णः सह भ्रात्रा चक्रदेवोऽथ सात्यकिःअहं च रौहिणेयश्च साम्बः शौरिसमो युधि

cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo'tha sātyakiḥahaṃ ca rauhiṇeyaśca sāmbaḥ śaurisamo yudhi

एवमेते रथाः सप्त राजन्नन्यान्निबोध मेकृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः

evamete rathāḥ sapta rājannanyānnibodha mekṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ

कह्वः शङ्कुर्निदान्तश्च सप्तैवैते महारथाःपुत्रौ चान्धकभोजस्य वृद्धो राजा च ते दश

kahvaḥ śaṅkurnidāntaśca saptaivaite mahārathāḥputrau cāndhakabhojasya vṛddho rājā ca te daśa

लोकसंहनना वीरा वीर्यवन्तो महाबलाःस्मरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः

lokasaṃhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥsmaranto madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ

स त्वं सम्राड्गुणैर्युक्तः सदा भरतसत्तमक्षत्रे सम्राजमात्मानं कर्तुमर्हसि भारत

sa tvaṃ samrāḍguṇairyuktaḥ sadā bharatasattamakṣatre samrājamātmānaṃ kartumarhasi bhārata

न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबलेराजसूयस्त्वया प्राप्तुमेषा राजन्मतिर्मम

na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābalerājasūyastvayā prāptumeṣā rājanmatirmama

तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजेकन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः

tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivrajekandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ

सोऽपि राजा जरासंधो यियक्षुर्वसुधाधिपैःआराध्य हि महादेवं निर्जितास्तेन पार्थिवाः

so'pi rājā jarāsaṃdho yiyakṣurvasudhādhipaiḥārādhya hi mahādevaṃ nirjitāstena pārthivāḥ

स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान्पृतनागतान्पुरमानीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम्

sa hi nirjitya nirjitya pārthivānpṛtanāgatānpuramānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam

वयं चैव महाराज जरासंधभयात्तदामथुरां संपरित्यज्य गता द्वारवतीं पुरीम्

vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdhabhayāttadāmathurāṃ saṃparityajya gatā dvāravatīṃ purīm

यदि त्वेनं महाराज यज्ञं प्राप्तुमिहेच्छसियतस्व तेषां मोक्षाय जरासंधवधाय च

yadi tvenaṃ mahārāja yajñaṃ prāptumihecchasiyatasva teṣāṃ mokṣāya jarāsaṃdhavadhāya ca

समारम्भो हि शक्योऽयं नान्यथा कुरुनन्दनराजसूयस्य कार्त्स्न्येन कर्तुं मतिमतां वर

samārambho hi śakyo'yaṃ nānyathā kurunandanarājasūyasya kārtsnyena kartuṃ matimatāṃ vara

इत्येषा मे मती राजन्यथा वा मन्यसेऽनघएवं गते ममाचक्ष्व स्वयं निश्चित्य हेतुभिः

ityeṣā me matī rājanyathā vā manyase'naghaevaṃ gate mamācakṣva svayaṃ niścitya hetubhiḥ