Parva.Adhyaya 2.16

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य चया वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता

jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya cayā vai yuktā matiḥ seyamarjunena pradarśitā

न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवान चापि कंचिदमरमयुद्धेनापि शुश्रुमः

na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divāna cāpi kaṃcidamaramayuddhenāpi śuśrumaḥ

एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम्नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान्

etāvadeva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇamnayena vidhidṛṣṭena yadupakramate parān

सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमःसंशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद्द्वयोः

sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥsaṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaveddvayoḥ

ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेहसमीपगाःकथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाःपररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः

te vayaṃ nayamāsthāya śatrudehasamīpagāḥkathamantaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥpararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ

व्यूढानीकैरनुबलैर्नोपेयाद्बलवत्तरम्इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते

vyūḍhānīkairanubalairnopeyādbalavattaramiti buddhimatāṃ nītistanmamāpīha rocate

अनवद्या ह्यसंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत्शत्रुदेहमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे

anavadyā hyasaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tatśatrudehamupākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe

एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभअन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः

eko hyeva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabhaantarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ

अथ चेत्तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताःप्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः

atha cettaṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥprāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कृष्ण कोऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमःयस्त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा

kṛṣṇa ko'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥyastvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā

कृष्ण उवाच · kṛṣṇa uvāca

शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमःयथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः

śṛṇu rājañjarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥyathā copekṣito'smābhirbahuśaḥ kṛtavipriyaḥ

अक्षौहिणीनां तिसृणामासीत्समरदर्पितःराजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः

akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇāmāsītsamaradarpitaḥrājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ

रूपवान्वीर्यसंपन्नः श्रीमानतुलविक्रमःनित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुरिवापरः

rūpavānvīryasaṃpannaḥ śrīmānatulavikramaḥnityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakraturivāparaḥ

तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमःयमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः

tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥyamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ

तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तमव्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः

tasyābhijanasaṃyuktairguṇairbharatasattamavyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभउपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते

sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabhaupayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate

तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभःनातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा

tayoścakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥnātivartiṣya ityevaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā

स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिपप्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः

sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipapriyābhyāmanurūpābhyāṃ kareṇubhyāmiva dvipaḥ

तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपःगङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः

tayormadhyagataścāpi rarāja vasudhādhipaḥgaṅgāyamunayormadhye mūrtimāniva sāgaraḥ

विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमत्यगात्न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन

viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanamatyagātna ca vaṃśakaraḥ putrastasyājāyata kaścana

मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिःनाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम्

maṅgalairbahubhirhomaiḥ putrakāmābhiriṣṭibhiḥnāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam

अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनःशुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम्

atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥśuśrāva tapasi śrāntamudāraṃ caṇḍakauśikam

यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम्पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैरतोषयत्

yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlamupāśritampatnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnairatoṣayat

तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमःपरितुष्टोऽस्मि ते राजन्वरं वरय सुव्रत

tamabravītsatyadhṛtiḥ satyavāgṛṣisattamaḥparituṣṭo'smi te rājanvaraṃ varaya suvrata

ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथःपुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पगद्गदया गिरा

tataḥ sabhāryaḥ praṇatastamuvāca bṛhadrathaḥputradarśananairāśyādbāṣpagadgadayā girā

बृहद्रथ उवाच · bṛhadratha uvāca

भगवन्राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम्किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे

bhagavanrājyamutsṛjya prasthitasya tapovanamkiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me

कृष्ण उवाच · kṛṣṇa uvāca

एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत्क्षुभितेन्द्रियःतस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत्

etacchrutvā munirdhyānamagamatkṣubhitendriyaḥtasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat

तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात हअवातमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल

tasyopaviṣṭasya munerutsaṅge nipapāta haavātamaśukādaṣṭamekamāmraphalaṃ kila

तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य चराज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम्

tatpragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya carājñe dadāvapratimaṃ putrasaṃprāptikārakam

उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिःगच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्त मनुजाधिप

uvāca ca mahāprājñastaṃ rājānaṃ mahāmuniḥgaccha rājankṛtārtho'si nivarta manujādhipa

यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमःद्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पत्नीभ्यां भरतर्षभ

yathāsamayamājñāya tadā sa nṛpasattamaḥdvābhyāmekaṃ phalaṃ prādātpatnībhyāṃ bharatarṣabha

ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभेभावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यात्तथा मुनेः

te tadāmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayāmāsatuḥ śubhebhāvitvādapi cārthasya satyavākyāttathā muneḥ

तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसंभवःते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदमवाप ह

tayoḥ samabhavadgarbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥte ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudamavāpa ha

अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागतेप्रजायेतामुभे राजञ्शरीरशकले तदा

atha kāle mahāprājña yathāsamayamāgateprajāyetāmubhe rājañśarīraśakale tadā

एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिजेदृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपाते उभे भृशम्

ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphijedṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam

उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबलेसजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते

udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābalesajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite

तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवेनिर्गम्यान्तःपुरद्वारात्समुत्सृज्याशु जग्मतुः

tayordhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplavenirgamyāntaḥpuradvārātsamutsṛjyāśu jagmatuḥ

ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसीजग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना

te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasījagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā

कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसीसंघट्टयामास तदा विधानबलचोदिता

kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasīsaṃghaṭṭayāmāsa tadā vidhānabalacoditā

ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभएकमूर्तिकृते वीरः कुमारः समपद्यत

te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabhaekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata

ततः सा राक्षसी राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचनान शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम्

tataḥ sā rākṣasī rājanvismayotphullalocanāna śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum

बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सःप्राक्रोशदतिसंरम्भात्सतोय इव तोयदः

bālastāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥprākrośadatisaṃrambhātsatoya iva toyadaḥ

तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनःनिर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप

tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥnirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa

ते चाबले परिग्लाने पयःपूर्णपयोधरेनिराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम्

te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodharenirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām

अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम्तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी

atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatimtaṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayāmāsa rākṣasī

नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनःबालं पुत्रमुपादातुं मेघलेखेव भास्करम्

nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥbālaṃ putramupādātuṃ meghalekheva bhāskaram

सा कृत्वा मानुषं रूपमुवाच मनुजाधिपम्बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मद्दत्तः प्रतिगृह्यताम्

sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpamuvāca manujādhipambṛhadratha sutaste'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām

तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात्धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः

tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanātdhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ

ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभेतं बालमभिपत्याशु प्रस्नवैरभिषिञ्चताम्

tataste bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhetaṃ bālamabhipatyāśu prasnavairabhiṣiñcatām

ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य चअपृच्छन्नवहेमाभां राक्षसीं तामराक्षसीम्

tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tadupalabhya caapṛcchannavahemābhāṃ rākṣasīṃ tāmarākṣasīm

का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनीकामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे

kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinīkāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me