Parva.Adhyaya 2.28

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितःमहत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम्

tathaiva sahadevo'pi dharmarājena pūjitaḥmahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam

स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुःमत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली

sa śūrasenānkārtsnyena pūrvamevājayatprabhuḥmatsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balādbalī

अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवेजिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत्

adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhavejigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat

सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम्तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान्

sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipamtathaivāparamatsyāṃśca vyajayatsa paṭaccarān

निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथातरसा व्यजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम्

niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathātarasā vyajayaddhīmāñśreṇimantaṃ ca pārthivam

नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत्प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम्

navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojamupādravatprītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam

ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम्ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा

tataścarmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpamdadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā

चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारतस तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ

cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhāratasa tamājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau

करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि चततस्तैरेव सहितो नर्मदामभितो ययौ

karāṃstebhya upādāya ratnāni vividhāni catatastaireva sahito narmadāmabhito yayau

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौजिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान्

vindānuvindāvāvantyau sainyena mahatā vṛtaujigāya samare vīrāvāśvineyaḥ pratāpavān

ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौतत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः

tato ratnānyupādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayautatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ

पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान्ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयंकरम्

pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavāntato'sya sumahadyuddhamāsīdbhīrubhayaṃkaram

सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय चचक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः

sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya cacakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavānhavyavāhanaḥ

ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि चप्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा

tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni capradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā

ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनःनोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय

tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥnottaraṃ prativaktuṃ ca śakto'bhūjjanamejaya

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

किमर्थं भगवानग्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधिसहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज

kimarthaṃ bhagavānagniḥ pratyamitro'bhavadyudhisahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनःश्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः

tatra māhiṣmatīvāsī bhagavānhavyavāhanaḥśrūyate nigṛhīto vai purastātpāradārikaḥ

नीलस्य राज्ञः पूर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत्तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया

nīlasya rājñaḥ pūrveṣāmupanītaśca so'bhavattadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā

तं तु राजा यथाशास्त्रमन्वशाद्धार्मिकस्तदाप्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः

taṃ tu rājā yathāśāstramanvaśāddhārmikastadāprajajvāla tataḥ kopādbhagavānhavyavāhanaḥ

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम्चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः

taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavimcakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ

वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमःअभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः

vareṇa chandayāmāsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥabhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ

ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाःजिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना

tataḥ prabhṛti ye kecidajñānāttāṃ purīṃ nṛpāḥjigīṣanti balādrājaṃste dahyantīha vahninā

तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वहबभूवुरनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल

tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvahababhūvuranabhigrāhyā yoṣitaśchandataḥ kila

एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणेस्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत

evamagnirvaraṃ prādātstrīṇāmaprativāraṇesvairiṇyastatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracarantyuta

वर्जयन्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तमभयादग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा

varjayanti ca rājānastadrāṣṭraṃ puruṣottamabhayādagnermahārāja tadā prabhṛti sarvadā

सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम्परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथा गिरिः

sahadevastu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditamparītamagninā rājannākampata yathā giriḥ

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततःत्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोऽस्तु ते

upaspṛśya śucirbhūtvā so'bravītpāvakaṃ tataḥtvadartho'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartmannamo'stu te

मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावकपावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः

mukhaṃ tvamasi devānāṃ yajñastvamasi pāvakapāvanātpāvakaścāsi vahanāddhavyavāhanaḥ

वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसियज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन

vedāstvadarthaṃ jātāśca jātavedāstato hyasiyajñavighnamimaṃ kartuṃ nārhastvaṃ havyavāhana

एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम्विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत्

evamuktvā tu mādreyaḥ kuśairāstīrya medinīmvidhivatpuruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat

प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारतन चैनमत्यगाद्वह्निर्वेलामिव महोदधिः

pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhāratana cainamatyagādvahnirvelāmiva mahodadhiḥ

तमभ्येत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम्सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः

tamabhyetya śanairvahniruvāca kurunandanamsahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मयावेद्मि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च

uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayāvedmi sarvamabhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca

मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तमयावद्राज्ञोऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इतिईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव

mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattamayāvadrājño'sya nīlasya kulavaṃśadharā itiīpsitaṃ tu kariṣyāmi manasastava pāṇḍava

तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतःपूजयामास माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः

tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥpūjayāmāsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ

पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात्तदासत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम्

pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāttadāsatkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim

प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम्माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम्

pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tammādrīsutastataḥ prāyādvijayī dakṣiṇāṃ diśam

त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम्निजग्राह महाबाहुस्तरसा पोतनेश्वरम्

traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānamamitaujasamnijagrāha mahābāhustarasā potaneśvaram

आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततःवशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा

āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥvaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā

सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणेराज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते

surāṣṭraviṣayasthaśca preṣayāmāsa rukmiṇerājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate

भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वैस चास्य ससुतो राजन्प्रतिजग्राह शासनम्

bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣādindrasakhāya vaisa cāsya sasuto rājanpratijagrāha śāsanam

प्रीतिपूर्वं महाबाहुर्वासुदेवमवेक्ष्य चततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद्युधां पतिः

prītipūrvaṃ mahābāhurvāsudevamavekṣya catataḥ sa ratnānyādāya punaḥ prāyādyudhāṃ patiḥ

ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम्वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः

tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayamvaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃśca mahābalaḥ

सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान्निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि

sāgaradvīpavāsāṃśca nṛpatīnmlecchayonijānniṣādānpuruṣādāṃśca karṇaprāvaraṇānapi

ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयःकृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा

ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥkṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā

द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथातिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः

dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathātimiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ

एकपादांश्च पुरुषान्केवलान्वनवासिनःनगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम्दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्

ekapādāṃśca puruṣānkevalānvanavāsinaḥnagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakamdūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat

पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैःअन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गानोष्ट्रकर्णिकान्

pāṇḍyāṃśca draviḍāṃścaiva sahitāṃścoḍrakeralaiḥandhrāṃstalavanāṃścaiva kaliṅgānoṣṭrakarṇikān

अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथादूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्

antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathādūtaireva vaśe cakre karaṃ cainānadāpayat

भरुकच्छं गतो धीमान्दूतान्माद्रवतीसुतःप्रेषयामास राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मनेविभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिंदमः

bharukacchaṃ gato dhīmāndūtānmādravatīsutaḥpreṣayāmāsa rājendra paulastyāya mahātmanevibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvamariṃdamaḥ

स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम्तच्च कालकृतं धीमानन्वमन्यत स प्रभुः

sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakamtacca kālakṛtaṃ dhīmānanvamanyata sa prabhuḥ

ततः संप्रेषयामास रत्नानि विविधानि चचन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च

tataḥ saṃpreṣayāmāsa ratnāni vividhāni cacandanāgurumukhyāni divyānyābharaṇāni ca

वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान्न्यवर्तत ततो धीमान्सहदेवः प्रतापवान्

vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃścaiva mahādhanānnyavartata tato dhīmānsahadevaḥ pratāpavān

एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन चकरदान्पार्थिवान्कृत्वा प्रत्यागच्छदरिंदमः

evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena cakaradānpārthivānkṛtvā pratyāgacchadariṃdamaḥ

धर्मराजाय तत्सर्वं निवेद्य भरतर्षभकृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय

dharmarājāya tatsarvaṃ nivedya bharatarṣabhakṛtakarmā sukhaṃ rājannuvāsa janamejaya