Parva.Adhyaya 2.42

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमःयुयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह

tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍuruvikramaḥyuyutsurvāsudevena vāsudevamuvāca ha

आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दनयावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः

āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdanayāvadadya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ

सह त्वया हि मे वध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्वथानृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः

saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathānṛpatīnsamatikramya yairarājā tvamarcitaḥ

ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम्अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिःइत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तस्थौ गर्जन्नमर्षणः

ye tvāṃ dāsamarājānaṃ bālyādarcanti durmatimanarhamarhavatkṛṣṇa vadhyāsta iti me matiḥityuktvā rājaśārdūlastasthau garjannamarṣaṇaḥ

एवमुक्ते ततः कृष्णो मृदुपूर्वमिदं वचःउवाच पार्थिवान्सर्वांस्तत्समक्षं च पाण्डवान्

evamukte tataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvamidaṃ vacaḥuvāca pārthivānsarvāṃstatsamakṣaṃ ca pāṇḍavān

एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्वतीसुतःसात्वतानां नृशंसात्मा न हितोऽनपकारिणाम्

eṣa naḥ śatruratyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥsātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hito'napakāriṇām

प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत्अदहद्द्वारकामेष स्वस्रीयः सन्नराधिपाः

prāgjyotiṣapuraṃ yātānasmāñjñātvā nṛśaṃsakṛtadahaddvārakāmeṣa svasrīyaḥ sannarādhipāḥ

क्रीडतो भोजराजन्यानेष रैवतके गिरौहत्वा बद्ध्वा च तान्सर्वानुपायात्स्वपुरं पुरा

krīḍato bhojarājanyāneṣa raivatake girauhatvā baddhvā ca tānsarvānupāyātsvapuraṃ purā

अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम्पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः

aśvamedhe hayaṃ medhyamutsṛṣṭaṃ rakṣibhirvṛtampiturme yajñavighnārthamaharatpāpaniścayaḥ

सौवीरान्प्रतिपत्तौ च बभ्रोरेष यशस्विनःभार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्

sauvīrānpratipattau ca babhroreṣa yaśasvinaḥbhāryāmabhyaharanmohādakāmāṃ tāmito gatām

एष मायाप्रतिच्छन्नः करूषार्थे तपस्विनीम्जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत्

eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīmjahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt

पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम्दिष्ट्या त्विदं सर्वराज्ञां संनिधावद्य वर्तते

pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahanmarṣayāmyahamdiṣṭyā tvidaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāvadya vartate

पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम्कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत

paśyanti hi bhavanto'dya mayyatīva vyatikramamkṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata

इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम्अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले

imaṃ tvasya na śakṣyāmi kṣantumadya vyatikramamavalepādvadhārhasya samagre rājamaṇḍale

रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनासीन्मुमूर्षतःन च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतिं यथा

rukmiṇyāmasya mūḍhasya prārthanāsīnmumūrṣataḥna ca tāṃ prāptavānmūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṃ yathā

एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाःवासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन्

evamādi tataḥ sarve sahitāste narādhipāḥvāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान्जहास स्वनवद्धासं प्रहस्येदमुवाच ह

tatastadvacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavānjahāsa svanavaddhāsaṃ prahasyedamuvāca ha

मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन्विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम्

matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayanviśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham

मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत्अन्यपूर्वां स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधुसूदन

manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayetanyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvadanyo madhusūdana

क्षम वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षमक्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यति

kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣamakruddhādvāpi prasannādvā kiṃ me tvatto bhaviṣyati

तथा ब्रुवत एवास्य भगवान्मधुसूदनःव्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रेणामित्रकर्षणःस पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः

tathā bruvata evāsya bhagavānmadhusūdanaḥvyapāharacchiraḥ kruddhaścakreṇāmitrakarṣaṇaḥsa papāta mahābāhurvajrāhata ivācalaḥ

ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाःउत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम्

tataścedipaterdehāttejo'gryaṃ dadṛśurnṛpāḥutpatantaṃ mahārāja gaganādiva bhāskaram

ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम्ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप

tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtamvavande tattadā tejo viveśa ca narādhipa

तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितःयद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम्

tadadbhutamamanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥyadviveśa mahābāhuṃ tattejaḥ puruṣottamam

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिःकृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा

anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥkṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā

ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किंचनअतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम्

tataḥ kecinmahīpālā nābruvaṃstatra kiṃcanaatītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपीषन्नमर्षिताःअपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः

hastairhastāgramapare pratyapīṣannamarṣitāḥapare daśanairoṣṭhānadaśankrodhamūrchitāḥ

रहस्तु केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाःकेचिदेव तु संरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन्

rahastu kecidvārṣṇeyaṃ praśaśaṃsurnarādhipāḥkecideva tu saṃrabdhā madhyasthāstvapare'bhavan

प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयःब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः

prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥbrāhmaṇāśca mahātmānaḥ pārthivāśca mahābalāḥ

पाण्डवस्त्वब्रवीद्भ्रातॄन्सत्कारेण महीपतिम्दमघोषात्मजं वीरं संसाधयत मा चिरम्तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा

pāṇḍavastvabravīdbhrātṝnsatkāreṇa mahīpatimdamaghoṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mā ciramtathā ca kṛtavantaste bhrāturvai śāsanaṃ tadā

चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रमस्य महीपतिम्अभ्यषिञ्चत्तदा पार्थः सह तैर्वसुधाधिपैः

cedīnāmādhipatye ca putramasya mahīpatimabhyaṣiñcattadā pārthaḥ saha tairvasudhādhipaiḥ

ततः स कुरुराजस्य क्रतुः सर्वसमृद्धिमान्यूनां प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलौजसः

tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamṛddhimānyūnāṃ prītikaro rājansaṃbabhau vipulaujasaḥ

शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान्अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः

śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavānannavānbahubhakṣyaśca keśavena surakṣitaḥ

समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम्तं तु यज्ञं महाबाहुरा समाप्तेर्जनार्दनःररक्ष भगवाञ्शौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः

samāpayāmāsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratumtaṃ tu yajñaṃ mahābāhurā samāpterjanārdanaḥrarakṣa bhagavāñśauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ

ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मराजं युधिष्ठिरम्समस्तं पार्थिवं क्षत्रमभिगम्येदमब्रवीत्

tatastvavabhṛthasnātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramsamastaṃ pārthivaṃ kṣatramabhigamyedamabravīt

दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवान्विभोआजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वयाकर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः

diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavānvibhoājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayākarmaṇaitena rājendra dharmaśca sumahānkṛtaḥ

आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताःस्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि

āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥsvarāṣṭrāṇi gamiṣyāmastadanujñātumarhasi

श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरःयथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह

śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥyathārhaṃ pūjya nṛpatīnbhrātṝnsarvānuvāca ha

राजानः सर्व एवैते प्रीत्यास्मान्समुपागताःप्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छ्य परंतपाःतेऽनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान्

rājānaḥ sarva evaite prītyāsmānsamupāgatāḥprasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi māmāpṛcchya paraṃtapāḥte'nuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणःयथार्हं नृपमुख्यांस्तानेकैकं समनुव्रजन्

bhrāturvacanamājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥyathārhaṃ nṛpamukhyāṃstānekaikaṃ samanuvrajan

विराटमन्वयात्तूर्णं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्धनंजयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथः

virāṭamanvayāttūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavāndhanaṃjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ

भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलःद्रोणं च ससुतं वीरं सहदेवो महारथः

bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥdroṇaṃ ca sasutaṃ vīraṃ sahadevo mahārathaḥ

नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात्द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महीपतीन्

nakulaḥ subalaṃ rājansahaputraṃ samanvayātdraupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyānmahīpatīn

अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाःएवं संपूजितास्ते वै जग्मुर्विप्राश्च सर्वशः

anvagacchaṃstathaivānyānkṣatriyānkṣatriyarṣabhāḥevaṃ saṃpūjitāste vai jagmurviprāśca sarvaśaḥ

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभयुधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान्

gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabhayudhiṣṭhiramuvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दनराजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandanarājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavānasi

तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराण्मधुसूदनम्तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तवानस्मि वै क्रतुम्

tamuvācaivamuktastu dharmarāṇmadhusūdanamtava prasādādgovinda prāptavānasmi vai kratum

समस्तं पार्थिवं क्षत्रं त्वत्प्रसादाद्वशानुगम्उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम्

samastaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ tvatprasādādvaśānugamupādāya baliṃ mukhyaṃ māmeva samupasthitam

न वयं त्वामृते वीर रंस्यामेह कथंचनअवश्यं चापि गन्तव्या त्वया द्वारवती पुरी

na vayaṃ tvāmṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃcanaavaśyaṃ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī

एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान्अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः

evamuktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavānabhigamyābravītprītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ

साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसःसिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि

sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāste'dya pitṛṣvasaḥsiddhārthā vasumantaśca sā tvaṃ prītimavāpnuhi

अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहेसुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः

anujñātastvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantumutsahesubhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ

निष्क्रम्यान्तःपुराच्चैव युधिष्ठिरसहायवान्स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

niṣkramyāntaḥpurāccaiva yudhiṣṭhirasahāyavānsnātaśca kṛtajapyaśca brāhmaṇānsvasti vācya ca

ततो मेघवरप्रख्यं स्यन्दनं वै सुकल्पितम्योजयित्वा महाराज दारुकः प्रत्युपस्थितः

tato meghavaraprakhyaṃ syandanaṃ vai sukalpitamyojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ

उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम्प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाःप्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम्

upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanampradakṣiṇamupāvṛtya samāruhya mahāmanāḥprayayau puṇḍarīkākṣastato dvāravatīṃ purīm

तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरःभ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम्

taṃ padbhyāmanuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥbhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānvāsudevaṃ mahābalam

ततो मुहूर्तं संगृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिःअब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

tato muhūrtaṃ saṃgṛhya syandanapravaraṃ hariḥabravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशां पतेपर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाःबान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः

apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāṃ pateparjanyamiva bhūtāni mahādrumamivāṇḍajāḥbāndhavāstvopajīvantu sahasrākṣamivāmarāḥ

कृत्वा परस्परेणैवं संविदं कृष्णपाण्डवौअन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति

kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavauanyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhānprati

गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृपएको दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलःतस्यां सभायां दिव्यायामूषतुस्तौ नरर्षभौ

gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpaeko duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥtasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāmūṣatustau nararṣabhau