Parva.Adhyaya 2.43

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां भरतर्षभशनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह

vasanduryodhanastasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabhaśanairdadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha

तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनःन दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये

tasyāṃ divyānabhiprāyāndadarśa kurunandanaḥna dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye

स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिःस्फाटिकं तलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया

sa kadācitsabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥsphāṭikaṃ talamāsādya jalamityabhiśaṅkayā

स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितःदुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम्

svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavānbuddhimohitaḥdurmanā vimukhaścaiva paricakrāma tāṃ sabhām

ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम्वापीं मत्वा स्थलमिति सवासाः प्रापतज्जले

tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitāmvāpīṃ matvā sthalamiti savāsāḥ prāpatajjale

जले निपतितं दृष्ट्वा किंकरा जहसुर्भृशम्वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात्

jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃkarā jahasurbhṛśamvāsāṃsi ca śubhānyasmai pradadū rājaśāsanāt

तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलःअर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा

tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥarjunaśca yamau cobhau sarve te prāhasaṃstadā

नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणःआकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत

nāmarṣayattatasteṣāmavahāsamamarṣaṇaḥākāraṃ rakṣamāṇastu na sa tānsamudaikṣata

पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतरिष्यन्निव स्थलम्आरुरोह ततः सर्वे जहसुस्ते पुनर्जनाः

punarvasanamutkṣipya pratariṣyanniva sthalamāruroha tataḥ sarve jahasuste punarjanāḥ

द्वारं च विवृताकारं ललाटेन समाहनत्संवृतं चेति मन्वानो द्वारदेशादुपारमत्

dvāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanatsaṃvṛtaṃ ceti manvāno dvāradeśādupāramat

एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशां पतेपाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः

evaṃ pralambhānvividhānprāpya tatra viśāṃ patepāṇḍaveyābhyanujñātastato duryodhano nṛpaḥ

अप्रहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौप्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम्

aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratauprekṣya tāmadbhutāmṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam

पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यानग्लानस्य गच्छतःदुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत

pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥduryodhanasya nṛpateḥ pāpā matirajāyata

पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान्कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह

pārthānsumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃśca vaśānugānkṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokamākumāraṃ kurūdvaha

महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम्दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत

mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanāmduryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata

स तु गच्छन्ननेकाग्रः सभामेवानुचिन्तयन्श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः

sa tu gacchannanekāgraḥ sabhāmevānucintayanśriyaṃ ca tāmanupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ

प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदानाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः

pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanastadānābhyabhāṣatsubalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ

अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषतदुर्योधन कुतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि

anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣataduryodhana kutomūlaṃ niḥśvasanniva gacchasi

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम्जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः

dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugāmjitāmastrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ

तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुलयथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युते

taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātulayathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyute

अमर्षेण सुसंपूर्णो दह्यमानो दिवानिशम्शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम्

amarṣeṇa susaṃpūrṇo dahyamāno divāniśamśuciśukrāgame kāle śuṣye toyamivālpakam

पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालं निपातितम्न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः

paśya sātvatamukhyena śiśupālaṃ nipātitamna ca tatra pumānāsītkaścittasya padānugaḥ

दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निनाक्षान्तवन्तोऽपराधं तं को हि तं क्षन्तुमर्हति

dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninākṣāntavanto'parādhaṃ taṃ ko hi taṃ kṣantumarhati

वासुदेवेन तत्कर्म तथायुक्तं महत्कृतम्सिद्धं च पाण्डवेयानां प्रतापेन महात्मनाम्

vāsudevena tatkarma tathāyuktaṃ mahatkṛtamsiddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ pratāpena mahātmanām

तथा हि रत्नान्यादाय विविधानि नृपा नृपम्उपतिष्ठन्ति कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः

tathā hi ratnānyādāya vividhāni nṛpā nṛpamupatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ

श्रियं तथाविधां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवेअमर्षवशमापन्नो दह्येऽहमतथोचितः

śriyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā jvalantīmiva pāṇḍaveamarṣavaśamāpanno dahye'hamatathocitaḥ

वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम्अपो वापि प्रवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुम्

vahnimeva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣamapo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum

को हि नाम पुमाँल्लोके मर्षयिष्यति सत्त्ववान्सपत्नानृध्यतो दृष्ट्वा हानिमात्मन एव च

ko hi nāma pumām̐lloke marṣayiṣyati sattvavānsapatnānṛdhyato dṛṣṭvā hānimātmana eva ca

सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपियोऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम्

so'haṃ na strī na cāpyastrī na pumānnāpumānapiyo'haṃ tāṃ marṣayāmyadya tādṛśīṃ śriyamāgatām

ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम्यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संज्वरेत्

īśvaratvaṃ pṛthivyāśca vasumattāṃ ca tādṛśīmyajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃjvaret

अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम्सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये

aśaktaścaika evāhaṃ tāmāhartuṃ nṛpaśriyamsahāyāṃśca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुभ्रां श्रियं तामाहृतां तथा

daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakamdṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śriyaṃ tāmāhṛtāṃ tathā

कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबलतच्च सर्वमतिक्रम्य स वृद्धोऽप्स्विव पङ्कजम्

kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubalatacca sarvamatikramya sa vṛddho'psviva paṅkajam

तेन दैवं परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्धार्तराष्ट्रा हि हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः

tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakamdhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ

सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम्रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाग्निना

so'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhāmrakṣibhiścāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā

स मामभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम्अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय

sa māmabhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitamamarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya