Parva.Adhyaya 2.62

द्रौपद्युवाचपुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम्विह्वलास्मि कृतानेन कर्षता बलिना बलात्

draupadyuvācapurastātkaraṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryamuttaramvihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāt

अभिवादं करोम्येषां गुरूणां कुरुसंसदिन मे स्यादपराधोऽयं यदिदं न कृतं मया

abhivādaṃ karomyeṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadina me syādaparādho'yaṃ yadidaṃ na kṛtaṃ mayā

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सा तेन च समुद्धूता दुःखेन च तपस्विनीपतिता विललापेदं सभायामतथोचिता

sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinīpatitā vilalāpedaṃ sabhāyāmatathocitā

द्रौपद्युवाचस्वयंवरे यास्मि नृपैर्दृष्टा रङ्गे समागतैःन दृष्टपूर्वा चान्यत्र साहमद्य सभां गता

draupadyuvācasvayaṃvare yāsmi nṛpairdṛṣṭā raṅge samāgataiḥna dṛṣṭapūrvā cānyatra sāhamadya sabhāṃ gatā

यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहेसाहमद्य सभामध्ये दृश्यामि कुरुसंसदि

yāṃ na vāyurna cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhesāhamadya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi

यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां पुरा गृहेस्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दुरात्मना

yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ purā gṛhespṛśyamānāṃ sahante'dya pāṇḍavāstāṃ durātmanā

मृष्यन्ते कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम्स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम्

mṛṣyante kuravaśceme manye kālasya paryayamsnuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānāmanarhatīm

किं त्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभासभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम्

kiṃ tvataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yadahaṃ strī satī śubhāsabhāmadhyaṃ vigāhe'dya kva nu dharmo mahīkṣitām

धर्म्याः स्त्रियः सभां पूर्वं न नयन्तीति नः श्रुतम्स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः

dharmyāḥ striyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śrutamsa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ

कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्षतस्य स्वसा सतीवासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम्

kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya svasā satīvāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhāmiyām

तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम्ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः

tāmimāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajāmbrūta dāsīmadāsīṃ vā tatkariṣyāmi kauravāḥ

अयं हि मां दृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरःक्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवाः

ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥkliśnāti nāhaṃ tatsoḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ

जितां वाप्यजितां वापि मन्यध्वं वा यथा नृपाःतथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः

jitāṃ vāpyajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥtathā pratyuktamicchāmi tatkariṣyāmi kauravāḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य तु परां गतिम्लोके न शक्यते गन्तुमपि विप्रैर्महात्मभिः

uktavānasmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatimloke na śakyate gantumapi viprairmahātmabhiḥ

बलवांस्तु यथा धर्मं लोके पश्यति पूरुषःस धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहितः परैः

balavāṃstu yathā dharmaṃ loke paśyati pūruṣaḥsa dharmo dharmavelāyāṃ bhavatyabhihitaḥ paraiḥ

न विवेक्तुं च ते प्रश्नमेतं शक्नोमि निश्चयात्सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात्

na vivektuṃ ca te praśnametaṃ śaknomi niścayātsūkṣmatvādgahanatvācca kāryasyāsya ca gauravāt

नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता नचिरादिवतथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः

nūnamantaḥ kulasyāsya bhavitā nacirādivatathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ

कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनाभ्याहता भृशम्धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते यथा नस्त्वं वधूः स्थिता

kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhṛśamdharmyānmārgānna cyavante yathā nastvaṃ vadhūḥ sthitā

उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम्यत्कृच्छ्रमपि संप्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे

upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttamīdṛśamyatkṛcchramapi saṃprāptā dharmamevānvavekṣase

एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाःशून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः

ete droṇādayaścaiva vṛddhā dharmavido janāḥśūnyaiḥ śarīraistiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ

युधिष्ठिरस्तु प्रश्नेऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिःअजितां वा जितां वापि स्वयं व्याहर्तुमर्हति

yudhiṣṭhirastu praśne'sminpramāṇamiti me matiḥajitāṃ vā jitāṃ vāpi svayaṃ vyāhartumarhati

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्तदेवं; रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम्नोचुर्वचः साध्वथ वाप्यसाधु; महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः

tathā tu dṛṣṭvā bahu tattadevaṃ; rorūyamāṇāṃ kurarīmivārtāmnocurvacaḥ sādhvatha vāpyasādhu; mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ

दृष्ट्वा तु तान्पार्थिवपुत्रपौत्रां;स्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रःस्मयन्निवेदं वचनं बभाषे; पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम्

dṛṣṭvā tu tānpārthivaputrapautrāṃ;stūṣṇīṃbhūtāndhṛtarāṣṭrasya putraḥsmayannivedaṃ vacanaṃ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṃ tadānīm

तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्त्वे; भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैवपत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि; वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम्

tiṣṭhatvayaṃ praśna udārasattve; bhīme'rjune sahadeve tathaivapatyau ca te nakule yājñaseni; vadantvete vacanaṃ tvatprasūtam

अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये; युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोःकुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं; पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात्

anīśvaraṃ vibruvantvāryamadhye; yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetoḥkurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ; pāñcāli tvaṃ mokṣyase dāsabhāvāt

धर्मे स्थितो धर्मराजो महात्मा; स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पःईशो वा ते यद्यनीशोऽथ वैष; वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व

dharme sthito dharmarājo mahātmā; svayaṃ cedaṃ kathayatvindrakalpaḥīśo vā te yadyanīśo'tha vaiṣa; vākyādasya kṣipramekaṃ bhajasva

सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां; दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैवन विब्रुवन्त्यार्यसत्त्वा यथाव;त्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान्

sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ; duḥkhāntare vartamānāstavaivana vibruvantyāryasattvā yathāva;tpatīṃśca te samavekṣyālpabhāgyān

ततः सभ्याः कुरुराजस्य तत्र; वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तदोच्चैःचेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो; हा हेत्यासीदपि चैवात्र नादःसर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः; कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः

tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṃ sarve praśaśaṃsustadoccaiḥcelāvedhāṃścāpi cakrurnadanto; hā hetyāsīdapi caivātra nādaḥsarve cāsanpārthivāḥ prītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ

युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाःकिं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः

yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥkiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkṛtānanāḥ

किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवःभीमसेनो यमौ चेति भृशं कौतूहलान्विताः

kiṃ nu vakṣyati bībhatsurajito yudhi pāṇḍavaḥbhīmaseno yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ

तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम्प्रगृह्य विपुलं वृत्तं भुजं चन्दनरूषितम्

tasminnuparate śabde bhīmaseno'bravīdidampragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitam

यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो युधिष्ठिरःन प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि

yadyeṣa gururasmākaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥna prabhuḥ syātkulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi

ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरःमन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम्

īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānāmapi ceśvaraḥmanyate jitamātmānaṃ yadyeṣa vijitā vayam

न हि मुच्येत जीवन्मे पदा भूमिमुपस्पृशन्मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान्

na hi mucyeta jīvanme padā bhūmimupaspṛśanmartyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajānimān

पश्यध्वमायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविवनैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः

paśyadhvamāyatau vṛttau bhujau me parighāvivanaitayorantaraṃ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ

धर्मपाशसितस्त्वेवं नाधिगच्छामि संकटम्गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च

dharmapāśasitastvevaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭamgauraveṇa niruddhaśca nigrahādarjunasya ca

धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिवधार्तराष्ट्रानिमान्पापान्निष्पिषेयं तलासिभिः

dharmarājanisṛṣṭastu siṃhaḥ kṣudramṛgānivadhārtarāṣṭrānimānpāpānniṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ

तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव चक्षम्यतामेवमित्येवं सर्वं संभवति त्वयि

tamuvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva cakṣamyatāmevamityevaṃ sarvaṃ saṃbhavati tvayi